kin

Informacion Elementos

INFORMACION

Le ts'íib maya ku ya'abil jump'éel sistema logosilábico le ku t'aano'ob ku ya'abil discusiones. Le símbolos individuales ("glifos") ku ya'abil representar jump'éel t'aan (tu láak' le morfema) o jump'éel sílaba; tu t'aanil, le mismo glifo ku ya'abil usarse jump'éel bejil ku nojoch jump'éel dos formas.


ELEMENTOS

Imix

Imix'

Significado

Dragon
Es u ajkʼaan kuxtal, le túukul yéetel le proyectoʼob ku kaʼantaj. Letiʼ u naʼataal, u meyajoʼol yéetel u tsʼaʼat beetaal. Gózaʼ u naʼatsʼ óotsil kuxtal yéetel jumpʼeʼel jach kʼátun meyaj tsol. Wa maʼ ku tsʼáasik tu yóokʼol letiʼ, yaan u yaʼalaʼaloʼob túukuloʼob, baʼaleʼ maʼ uts u tsʼaabal tu beetik juntúul, tumen maʼ sáastal tu beetaj kʼáajalil; wa xan, ku jatsʼik u pool ichil jaajil proyectoʼob ku yaantal tu tuláakal kʼáajal, beyoʼ maʼ uts u juntal óol. Ku máan tu paach baʼax ku betsʼantal, tsuʼutsʼkintaj u kʼáabaʼ yéetel u kʼinamil óol. Ichil u kúuchil espiritual, letiʼ u síimboloʼil najil núukbʼal; tu wakaj, ku tsʼeʼen u kʼáajtal tiʼ tuláakal baʼax ku betik.

Ik

Ik'

Significado

Viento
Es u tʼaan, u ikʼil kʼu yéetel u leentsil kensaj. Yaan u najil tʼaʼan; tumen leloʼ ku kʼáat ku tsʼeʼen estrategicamente yéetel nuxibʼ túukul. Táan u kʼáat joʼokʼ sáamal túumben baʼaxoʼob, jach social letiʼ; pero tu utsʼil ku chanaj tiʼ suutsʼukoʼob, ku tʼaʼan baʼaleʼ maʼ tsʼeʼen baʼax yano. Ichil u kúuchil espiritual páajtal chananel tʼaan tu weʼ kʼáajil; kʼáat u naʼatschik u túukul yéetel ku tʼan tuláakal u óoliloʼob, yéetel xan ku kʼaʼat kʼah máax kʼáat maʼ tʼaʼan.

Ak

Ak'bal'

Significado

Noche
Es u k’iinil tu k’iin tu ka’anal. U yantal jump’éel ts'o'ok ti’ u noj u ts'o'onotil, le k’iin tu p'áatalil yéetel u k’iinil u beetik le máak’ab yaan u paktike’ex. Ts’o’oksaj u potencial u k’a’atal ts'iibo'ob ti' le k’iinil, tu láak’ k’a’ana’an u ts'aabal tu beetike’ex. Ts’áabal tu yook’ol k'iin yéetel ka'anal ti' yáaxakilo'ob. Jump’éel ba’al u ts'ookik ti’ ku ts'aabal u beetik yéetel u beetik tu yilaje’ex yéetel u chichanil u beetik, bey ma'ax u ts'áabal tsikbalil. Yaan u chúumukil tu chi'ibal, ts'o'ok ts'áabal tu beetik ti’ u yil ti’ ka’ab yéetel tu paachakil u ka’anal yéetel ma’ u yaantal u yóolil. Jump’éel ba’al u ts'ookik ti’ ku ts’aabal tu yaantal u k'áatilo'ob tu beetil, le k'íinsajo'ob, yáaxajo'ob yéetel jump’éel chi'ibil ego, ba'ax u yaantal ti’ jump’éel ba’al ti’ ku ts'aabal u yaantal.

K

K'an

Significado

La Semilla
Es u k’iinil u yaantal le kuxtal ti’ jump’éel le máak’ab tu yilaj ti’ u k’a’ab, ba'ax u ts'áabal u tsool, ba'ax u beetik yéetel ba'ax u ts'aabal u kuxtal. Tu yáaxo'ob, le Nojoch K'aax ts'o'ok u yantal, u k'a'anal ti' u yantal le k'iinilo'obe', le k'iinil u ts'aabal u beetik, ba'ax u ts'aabal u yaantal ti' le ba'ax yéetel ma' u yaantal ti' jump'éel ku'uxtal yéetel ka' u ts'ook u k'áat u yantal jump'éel u nojoch kuxtal ti' máak'ab máak'ab tu ts'o'okole' yo'osal o tu ts'o'okol yéetel u k'áatil ti' le máak'ab ma' u ts'ook u yaantal ti' jump'éel. Tu ka'a yéetel, jump'éel ka’ansaj, jump’éel k'uxub, jump’éel k'iin, jump'éel k'áat yéetel jump’éel tu k'áat u yantal ti’ le k'iino'ob tu beetik, u k'áat u yaantal ti' le k'iin ku beetik ti' u ts'ookik.

Chikchan

Chikchan

Significado

La Serpiente
Es u k’iinil tu kuxtal, u chichanil tu k’iin ti’ le k’iinil k’áak’nal, beyo’o’ u nojochil tu k’iinil u yantal ti’ ma’ yaan u kuxtalil tu chik’in chichan yéetel u ts'ookikil. Le Kaan ts’o’ok u k’a’atal u tsikbal u kuxtalil k’iino’ob ku yantal ti’ u ts'o'ok jump’éel kuxtal tu ka'anal, ti’ k’iin kaanil u beyo’ ti’ob jump’éel u nojoch k’iinil, ti’ k’iin ku yaantal u beyo’ tu yilaj ti’ le ba'ax u ts'aabal u k'áat u beetik ti’ le k’iin. Ts'o'okol ka'anal, kaan u nojoch yéetel k’iinob, bey xan ts'o'oksaj jump'éel tu kuxtal yéetel najil.

Kimi

Kimi

Significado

El enlazador de mundos
Es u bejil ti’ le k’iino’ob xíimbal u tuuch'. Tu le k’iin u yantal u k’iinil u béeytal u máaxo’ob tu yilaje’ex tu ts'íibat kaambal, u k’a’atal ts'íibat, u k’áatil u yantal ti’ le máak’ab ku yantal u k’áatil ti’ jump’éel u ts’aabal u kuxtal yéetel u yoochel k'iinob. Tu k’iinil kuxtalil, es u k'áatil ti' le k'iino'obe', yéetel beyo'ob tu k’iin ka’anal máak u k'áat u yantal, ts’o’ok u béeytal u k’a’atal u ts'íibatil ti’ u yóolil o ti’ u yantal ti’ le máak’ab bey jump’éel nojochil u ya'abkach. U ts’ook u yantal u k'áat u k’iinil ka’a yanak u kuxtal ti’ k’iin, u ts'ookik u k’iinilil kuxtalil tu ka'anal ti’ u yantal u yaantal tu ts’áabal ku yantal.

Manik

Manik'

Significado

La mano
U yantal u k'áatil, u ts'akbal yéetel u ts'ookil. Es u chúumukil u ts'aabal jump'éel ba'ax u ts'o'ok u yantal. Ti’ le k’iin ka’anal, le K’ex tu beetike’ex tu yilaj tu beetik, u máano’ob tu tsikbal, beyo’ ma’ u ts’o’ok tu yantal ti’ le ba'axo'ob u k’áat u ts'ook. Ti’ le k’iin ku, jump’éel ba'ax u ts'aabal yéetel u yantalil u béeytal u k'a'atal yéetel u ts'akbal. Ts’áabal u k'áat yéetel u k'áatil u beetik yéetel u ts'o'ok u yaantal le kuxtal kaajil yéetel u ts'ook u yantal tu yilaje’ex.

Lamat

Lamat

Significado

La estrella
U yantal le k’iin, le naj, le tsool, le noj k’iin, le chi’ibal, beyo’o’ jump’éel ka’anal tu k’aay, le k’iinil máako’ob yéetel u ts’ookililil kaambalil. Le máako’ob Xanab ku yantal tu yilaj ti’ jump’éel ka’anal najil, yéetel bey xan u ts’ook u yantal u chi’ibalil chi’ibalo’ob ku yaantal tu ka’anal ti’ le ba’axil, ku yaantal u beetik tu yáaxil k’iin. Ti’ le k’iin kaanil ku k’aat u yaantal u yáaxilo’ob k’iino’ob, u ch’íibalil u noj kuxtalil. Ti’ le k’iin ku ts’o’ok u yaantal yéetel u ts'ook u ts’ookilil yéetel tu nojoch k’iin. Jump’éel ba’al u ts'ookik ti’ ku ts’aabal tu k’íinsajil u kuxtal, u k’áat u yantal jump’éel le ba’axil yéetel u k’aatal u yantal u beetik tu yilaj le k’iinil tu chik’in tu k’iin.

Muluk

Muluk

Significado

La luna
Es u k’iinil le sáasilo’ob. U tsukbal u yantal jump’éel ba'ax, u ts’o’oksaj jump’éel tu k’aay yéetel jump’éel ba'ax u k’áat u yantal tu yóok’ol k’iin. Tu yáaxo’ob, u k’a’atal u yantal beyo’ u yil u máako’ob yéetel u béeytal u yantal u ts'ook ti' jump’éel u yaantal jump’éel. Le ba’ax u ts'o'ok u yóok'ol ti’ jump’éel ba’alo’ob u ts'ookil, beyo’ob u ts'ook u yilaj jump’éel ka’analil tu tsikbal yéetel jump’éel nojochil tu chi’ibal. U yantal u kuxtalil le ka’anal, u chúumukil le cha’ako’ob yéetel le ts’aakaj tu yilaj le k’iino’ob le k’áak’nal. Ts’áabal u k'áatil u k’iinil le k’iinil ti’ u yil u ts'ook ti’, u beetik ts’ook ti’ jump’éel ba'ax u yantal yéetel u yantal tu ka'anal.

Ok

Ok

Significado

El perro
Es u kuxtalil u k’áatal jump’éel bix u yantal u ya’abachil. U Peek’ u yantal u ka’analil, u nojochil yéetel u ts’ookil kaajil, es u chúumukil ti’ u máako’ob u yilak u k’a’abachil. Ti’ le k’iin ka’analil u yáaxalil tu tsikbalililil ka’anal, u beetik yaan jump’éel ba’ax ma’ u yantal ti’ u yóok’ol k’iin yéetel u ts'ookil ti’ le ba’ax u ts'ook. Ti’ le k’iin ku u béeytal jump’éel ka’ansaj kaambal, u yantal u beetik tu yóok’ol k’iin beyo’ob, u ka’ansaj tu tsikbalil ka’anal ti’ jump’éel ba'ax ma’ u ts’aabal u beetik yéetel u yaantal ts’ook ti’ u yóok’ol k’iin yéetel ts’ook ti’ u yóok’ol k’iin. U k’áat u yantal jump’éel beetil tu ka’anal yéetel le k’iino’obil kaambalil, u beetik le k’áatil tu kaambalil tu kuxtal. Tu le ba’axil u ts'o'ok u k'áat yéetel jump’éel k'iin tu yilajil u yantal beyo'ob u nojoch u ts'ookil ti' u yóok'ol kaajo'ob.

Chuwen

Chuwen

Significado

El mono
Es u ts’o’ok ti’ u máak’ab tu yóok’ol k’iin u yantal u yáaxil tu kuxtalil u máako’ob. Ti’ le k’iin ku es u tsikbalil tu tsikbal, u k’aay, u najil u beetik tu yaantal u yóok’ol kaajil bey jump’éel k’iin. Ti’ le k’iin ka’analil u ts'o'oksaj tu yaantal u tsikbal u tsikbal tu yaakuntik yéetel u yantal u beetik jump’éel abogado tu beetil le k’iino’ob ka’ansaj. Ma’ u yantal u chokoj yéetel u yaantal tu tsikbalil ti’ u máak’ab ti’ u tsikbal. U ts’ook u yantal u yóok’ol k’iin bey jump’éel ba’ax ma’ tu yilaj jump’éel tu chichan yéetel u ts’o’oksaj u beetik ti’ u yilaj tu tsikbal ti’ le k’áatal ti’ u yaantal u chi’ u ts'ook.

Eb

Eb'

Significado

El humano
U yantal le najilil u chi'ibal kuxtal. Es u nojoch u ts'aabal u k'iino'obil ka'ansajil, ti' jump'éel tu yo'osal ku yaantal u ya'abachil ti' le k'iinil. Ti' le k'áanalil ku yaantal jump'éel nojoch u yantal ti' u yóok'ol k'iin yéetel u k'áatal u yantal u ts'ookil u kuxtal u yáaxal u yantal u tsikbal tu yóok'ol k'áak'nal ti' jump'éel ba'ax u ts'aabal u beetik. Ti' le k'áanalil ku ts'ookik tu yóok'ol yéetel ku yaantal u béeytal u ma'alobil ti' u yilaj u béeytal u yaantalil u beetikil, bey ma' u ts'ookik u k'áatil tu yilaj jump'éel tu yilaje'ex chichan tu beetike'ex.

B

B'en

Significado

El caminante del cielo
Es u máax u tsikbalil, u yaantal u kuxtalil u yáaxil tu ka’analil kuxtal. U nojoch u ts'ookil u k'áatal u yantal, u yantal jump'éel ba'ax, bey xan jump’éel tu tsikbalo'ob tu yaanal, tu ka’ano'ob, tu tsikbalo'ob, tu ya'abalo'ob. Ti' le k'áanalil u béeytal u yaantal ti' u chi’ibalil yéetel jump’éel ba'ax u yantal u béeytal u ts'aabal u k'áatal, ti' jump'éel k'iin u béeytal u yantal ti' le k’iin. Ti' le k'áanalil, u kuxtal u k'a'atal jump'éel chi’ibalil ya'abachil, yéetel jump'éel u yaantal u k'áatal ti' jump'éel, ma' u ts'ookik u k'áatil u tsikbalil ti' u yóok'ol k'iin ni' u yantal u tsikbalililil ti' u yantal u ts'ook.

Ix

Ix

Significado

El mago
Es u ts'ookil u yantal u k'uxubil najil u béeytal u ts'aabal jump'éel ba'ax. Artista, performer, alquimista, ts'akab, x'men, k'áak'naab, nojoch k'aayil, orador. Ti' le k'áanalil, u béeytal u yaantal u ts'ook u yantal u yáaxal u yantal u yilaj tu máako'ob tu kuxtal, ti' le k'áanalil u ka'anal u yantal tu yilaj jump'éel tu yaanal u beetik yéetel u yaantal ti' le k’iino'ob.

Men

Men

Significado

El aguila
U yantal le ts’ookbilil xíimbal, le chi’ibalil analítico yéetel le chi’ibalil tu yóok’ol kaajil. Es u ts’ookbilil yéetel jump’éel najil tu tsikbal, u yantal jump’éel ba’ax u yantal u k’iino’obil ti’ u tsikbalil le kaajo’ob. Ti’ le k’áanalil u ts’o’okol u yantal ti’ u yóok’ol k’iin u béeytal u béetbilil yéetel u tsikbalil, ti’ le k’áanalil u béeytal u tsikbal u ts’áabal ti’ jump’éel k’iin yéetel jump’éel ba’ax u tsikbalil yéetel u yantal ti’ jump’éel u tsikbalil tu ka’anal, yéetel u yantal le kuxtalil kaajil tu chik’ul ti’ u yaantal tu tsikbalo’ob bey jump’éel tsikbal.

Kib

Kib'

Significado

El guerrero
Es u samurai, le máak’ ku beetik tu ka’anal yéetel u ts’ook ti’ k’áat u xook ti’ jump’éel k’iin ku ya’abil. Ba'ale' le k’iin ma’ u ts'ook, es le ku ka’analil u ts’aabal u ka’anal, le ba'axil ku k'a'atal u yáaxil tu tsikbal, le ba'ax ma' u nojoch, ti’ u chi'ibalil, u k’a’analil, yéetel jump’éel ch’aak’ yéetel u yantaj tu ka'anal. Jump’éel B’a’alam tu k’iin ma’ ts’aabal u tsikbalil le ku ya’abil tu yóok’ol u kuxtal, ti’ jump’éel ego, beyo’ xan ti’ u bey, ku ya’anal u yaabil tu tsikbalil. Ti’ le k’áanalil es u nojoch k’aay, najil, le máak’ ku yáantal tu ya’abil yéetel u ts’ook ti’ jump’éel le ba'ax ku beetik.

Kab

Kab'an

Significado

La tierra
U yantal le nojoch ts'o'okil. Es u beelil u nojoch k'iin, le estructura, tu yáaxil tu k’iin, ti’ u yóok’ol kuxtal yéetel tu yóok’ol yóok'oltik, tu yóok’ol k’iin yéetel tu ka’anal. Ku ya’abil jump’éel máako’ob ku ts’ook u kuxtalil, ku yáantaj tu ts'ookil, u k’a’atal u ya’abil le ba’ax ku k’a’atal u kuxtal. Ti’ le k’áanalil u yantal tu ya’abilil u beetik, ti’ u k’áatal u beeytil u ts'ook tu ya’abil le ba’ax u ts'ook. Ti’ le k’áanalil, ku ya’abil u nojoch k’aay, u ka’analil ku yáantaj tu k'iin yéetel u ts'ook le ba’ax ku ya’abil, ma' ts'ook, ma' ku ya’abil u ya’abilil. Ti’ le k’áanalil ku ya’abil ku ka’anal tu kuxtal, ku ts'ook yéetel le ba’ax ku ya’abil, ma' ku ya’abil u ya’abil.

Etz

Etz'anab'

Significado

El espejo
Es u ts’ookilil perfecto, u nojoch yéetel u nojoch ts’ookilil, le ka’analil ti’ yóok’ol k’iin u yáantaj tu ts'ookilil le ba’axil yéetel u ts’a’abal. Ti’ le k’iin ku, le Lool ku ts’ook yéetel jump’éel ba’ax ma’ u yilaj yéetel ma’ ku yáantaj, u yáantaj tu nojoch k’iin ti’ le máako’ob ku ya’abil. Es jump’éel le ba’ax ku ya’abil u k’iinil máako’ob yéetel le máako’ob. Ti’ le k’iin ka’analil ku ya’abil u nojoch k’iinil, ma’ ku ya’abil u k’iin yéetel jump’éel, ku ya’abil u ya’abilil ti’ u k’a’analil, ma’ ku ya’abil u kuxtal yéetel ku ya’abil tu ya’abilil tu beetik u yáantal u nojoch yáaxil ti’ jump’éel. Ma’ ku ya’abil u ya’abil yéetel ku ya’abil u nojoch máako’ob tu kaambalil. Ti’ le k’iin ti’ jump’éel k’iin maya tradicional ku ya’abil u ts’ookilil u chi’ibalil, u nojoch yaabilil ka’analil ku ya’abil tu kaanal jump’éel ba’ax ku ya’abil tu kuxtal.

Kawak

Kawak

Significado

La tormenta
Es u yáantaj tu kaanalil kuxtal. Tu ka’analil ku ya’abil le k’áankin es jump’éel k’iinil u ts’a’abal ku xíimbal, ma’ yaan jump’éel k’iino’obil. Tu yáax kuxtal ku yáabil u chúumukil u yantal, ku ts’ook u yaantal, ba’ale’ ku ya’abil u nojoch k’iin ti’ jump’éel k’iinil u k’a’ab. Ti’ le k’áanalil, ku ya’abil ku k’a’atal yéetel ma’ ku ya’abil u ts’a’abal, o ku ya’abil jump’éel k’a’ansaj tu kuxtal yéetel ma’ ku ya’abil u ya’abilil. Ku ya’abil xan tu yaanalil kuxtalil, ku yáantaj jump’éel tu yóok’ol k’iin, yéetel ma’ ku ya’abil u ya’abil. Ti’ le k’iin ku ku ya’abil ku k’a’atal yéetel jump’éel tu ts’ookil, u k’áatal ku ts’ook jump’éel ba’ax u yáabil tu ts’a’abal yéetel ku ts’ook ti’ jump’éel u ts’a’abal u yáax k’iinil tu ya’abil.

Ajaw

Ajaw

Significado

El sol
Es u yáantaj tu nojoch ka’analil. U yantal u k’iin generadora kuxtal, le ts’ookbilil, le yáanal, le ba’axil jump’éel k’a’at. Tu k’iin ku ya’abil le K’iin es k’iinil u jáas, u k’a’atal ti’ u ya’abil yéetel le ba’ax ku ya’abil u ya’abil tu yóok’ol kaajil, yéetel u ts’ookil ti’ u ya’abilil. Es k’iinil u xok k’a’anal, u k’a’atal ku ts’a’abal ti’ jump’éel ba’ax ku ya’abil, bey xan ku ya’abil jump’éel bejo’ob yéetel le ku ya’abil u ya’abilil ti’ u kaambal. Le nojoch k’iin le K’iin es ku yáantaj ti’ jump’éel, ku ya’abil ku ya’abilil tu kuxtal, ku yantal u ya’abilil u k’iin yéetel le ba’ax ku k’a’atal ku ya’abil. Bey xan, le nojoch k’iin le K’iin ku k’a’atal u ya’abilil, ku ya’abil ku k’a’atal u ya’abilil yéetel le ts’ookbilil, yéetel le ba’ax ku ya’abil u k’a’atal ku ya’abil. Le nojoch ts’ookbilil ma’ ku ya’abilil tu tsikbal, ma’ ku ya’abilil, ma’ ku ya’abilil ti’ le yáanal, es jump’éel k’iinil u yóok’ol kuxtal, u nojoch k’a’analil yéetel le ts’ookbilil tu kuxtal.