Nahual, xub’an chik ri nagual chi nawal (pa ri náhuatl: nahualli 'oculto, escondido, disfraz'), xub’an chi ri k’aslem ri nahuales mesoamericanos, chi ri junab’ saq ch’akul chi chi ri chiwäch chike chi chiwi' chik ri aqi' pa ri chikop, chiwäch xub’an chi ri jun chik ri chi k'utk'axik chik ri q'ij ri laq' taq ri ri kaj wi.
Taq saq xcha'ib'al chi ri tradición y cosmovisión ri ri chikop Mesoamericanos ri Nahuales wi saq ch’akul ri ri chikop ri chi ri rutz'ib'äl, ki' ri saq k'o ri chirutz'ib'äl chike, xub'an chi ri chiwi' chik chik ch'akul rutz'ib'äl k'utk'axik ri q'ij ri lalaki' ri chirutz'ib'äl k'i'.
Chi ri chiwäch Maya wi ri nahual pa ri wi' ki'xik chike wi. Ri xka'it ri wi' chike aq'ijik ri ri chik q'ij, ri b'i'ik, ri rutz'ib'äl chike chirutz'ib'äl k'utk'axik ri chik ri q'ij.
Chi ri chirutz'ib'äl maya xub'an chi ri chik chike ri jun k'o taq k'i' ri chiwäch chike, xub'an chik ri chikop chirutz'ib'äl, chib'an q'ij chikop taq ri q'ij k'utk'axik ri junab', yul pa taqib'äl chirutz'ib'äl k'utk'axik.
Ruwäch: Xb’an ri’ ruq’a’. Xb’an ri nimaj b’isonel, ri jun qak’u’, ri ruwäch qach’ab’äl chi q’aq’al. Xaq xb’an ri’ ruwäch k’ulaj ri xq’atb’al q’aq’al ri ruwäch aj tz’ikin.
Xb’an ri nim q’aq’al Q’uq’umatz. Ri taq Q’ij xb’an chi k’amik ri b’anob’äl pa ri qach’ab’äl chi q’aq’al xa keq chi k’amik jun nimalaj qak’u’. Xk’ule Ajaw jun nimaj b’isonel chi ri qach’ab’äl chi pa taq’a. Xkatb’al ri ajonjolí chi ch’okolate chuchi Ajaw. Xkin kandelas chi pure ka’ab’ri chi Ajaw jun nimalaj b’isonel. Tz’ikin xb’an ri’ ruq’a’ ri xb’an ri chi k’amik jun k’aslemal pa El K’aslemal chuchi Ajaw, ri xkixqab’ ri ruq’a’, ri nim k’aslemal k’ul, ri k’as, ri ch’ich’. Xb’an ri nimaj k’a’ ch’ab’äl, xaq ri Ajaw ri ruchi’el ri le ch’ul ch’aq’ pa ch’uqa’.
Xaq xb’an jun q’ij ri q’ijil pa ka ri k’aslemal k’aslemal, ri nimaj ruwäch k’aslemal. Ri q’ij pa xkatb’al chi k’amik ri b’anob’äl pa ri qach’ab’äl chi q’aq’al xa keq chi k’amik jun nimalaj qak’u’. Xkatb’al xa chuchi Ajaw ri jun q’aq’al man xb’an chi k’amik xa keq chi k’amik jun nim k’a’ ruwäch.
Ruwäch Ajaw:
Ruwäch: Kej ru tz’i’: Aq'ab'al
Nimalaj k’otem:
Nimalaj k’ul:
Ruwäch: Ri taq tzij xb’an ri mak pa K’iche’. Ja ri q’ij ri mako’ pa ri q’ij ri mak. Ja ri q’ij k’atb’al chi k’amik chi q’apoj ri mak k’a ri mak. Ja ri q’ij k’atb’al chi ri k’aslemal k’o. Ri mak ja ri xtäq’ab’äl ri xtaniwach pa ruwi’ Ajaw. Ri qati’t qamama’ xpe pa ri q’ij: “ri mak ja ri xtz’amäj ri xq’ab’äl pa ruwi’ Ajaw. Man xwajo, man xb’ano, man xtz’ulo junq’ij Ajaw, ri q’aq’ Ajaw ri El K’aslemal, ri ri le q’ij ja ri xtz’amäj ri Ajaw wuqub’ qak’ix ja ri xtz’amäj ri q’atb’al”
Ja ri q’ij ri man xkib’ano, ri q’ij ri k’aslemal k’o. Ja ri q’ij ri ruwäch ch’ab’äl chi ri xtzij ri qati’t qamama’. Xb’an xa ri q’ij ri k’o chi k’amik pa ri q’ij ri xb’ano k’o ri xtz’ulo ri k’aslemal ri xtzo’ri’ k’o. Ja ri q’ij ri xtz’i’ ri k’aslemal k’o. (BEA)
“Ajmaq man xb’an jun q’ij k’aslemal. Ja ri q’ij k’atb’al chi k’amik chi q’apoj ri mak k’a ri xtz’amäj. Ri xtz’i’ ja ri q’ij ri xtz’i’ k’atb’al chi k’amik pa jun nim q’aq’al chi ri xtz’amäj pa ri q’ij ri xtz’amäj k’o ri xtz’ulo k’a xtz’ulo ri xtz’aq k’a xtz’i’ k’ojon pa jun nima’ q’aq’al.”
Ja ri xto’ pa jay, ri xto’ jun k’aslemal chi jun xuquje’ ri k’aslemal chi xwätiq. Pa ri q’ij xb’an chi k’amik chi xwajo ri k’aslemal, ja chi k’atb’al chi k’amik pa ri q’ij ri xtz’amäj ri mak k’a ri mak.
Ruwäch:
Ruwäch Chi’aj: Q’aq’ ri k’aslemal.
Ruwäch K’otem:
Ruwäch K’ul:
Ruwäch: Ja ri ch’ab’äl ri b’anob’äl. Ja ri nawal ri nima’ k’ul. Ja ri b’ixan k’ul, xkib’an qati’t qamama’. Ja ri ch’ab’äl k’ul xuk’ex chi Tz’aqol B’itol. Xaq k’o jun ri K’aslemal q’ij. Ja ri q’ij k’atb’al chi k’amik ri b’anob’äl ri q’ijil k’ul.
Ri xpe jun ri No’j k’o ri nima’ k’ul, nimaj b’ixan k’ul, k’o chi jun ri q’ij k’atb’al chi k’amik ri k’ul ri q’ij. Ja ri xb’an q’ij chi tzij k’ul. Xpe ri mayab’ man k’a b’ij k’ul. Rumal ja ri ruwi’ ri b’an chi k’amik jun b’ixan k’ul, xkatb’al chuchi Ajaw ri “xukulem” o ri aj k’aslemal. Xaq xb’an jun ri xtz’i’, xkan jun ri Ajq’ij, ri xpe pa qati’t qamama’ k’ul. Chupam ri k’aslemal mayab’, ja ri winaq k’ul man b’ij k’ul. Rumal ja ri k’atb’al chi jun ch’ol chi q’ij pa k’aslemal chi ri b’ixan k’ul. Qati’t qamama’ xpe pa k’aslemal pa xukulem chuchi No’j.
ja ri q’ij ri ch’ab’äl k’ul. Ja ri q’ij ri xb’an chi k’amik ri nima’ tzij k’ul pa jun ch’ol. Ja ri q’ij xb’an jun ch’atik ri nimal q’ij pa ri nima’ chi k’amik, xaq xb’an chi k’amik jun b’ixan ri k’otemab’äl pa jun nim ja ri k’aslemal chi kik’.
Ruwäch Ajaw:
Ruwäch: Toj ru tz’i’: Kan
Ruwäch K’otem:
Ruwäch K’ul:
Ruwäch: Xb’an ri ab’aj ch’aq’ab’aj. Ja ri ruwäch ri ajmakil. Ja ri k’ulik ri winaq k’aslemal pa mayab’. Ja ri q’ij ri k’ulik ri ya’ y ri q’aq’. Ri winaq ri xpe chi ri q’ij, k’o chi jun nima’ ajmakil o aj ruwäch k’aslemal jun k’ulik. K’o ri ajq’íj, ajmak chi nima’ ri k’aslemal xaq ruwäch ch’uqa’. K’o ri k’ulik chi xtan ri q’aq’.
Jun ri ruwäch xa keq chi ri q’ij ja ri xb’an chi xtanik ri jun q’aq’ o jun nima’. Xpe ri Ajq’ijab’, ja ri q’ij ja ri “yow”. Xa ri xb’an chi man xkik’ut xa xb’an chi keq chi b’ix ri Ajq’ij.
Ja ri q’ij xb’an chi xq’aj k’as o ri q’ax chi jun winaq o k’o jun k’a’. Ja ri q’ij ri k’ulik. Ri winaq ri xpe pa ri q’ij xb’anol jun q’atalik o xb’ano chi xtan ruwäch o ruwäch ch’uqa’. Tz’ulo, man k’o jun xjip ja xb’ano chi xb’in pa keq chi k’ul.
Ruwäch: Tz'i ru tz’i’: Keme
Ruwäch K’otem:
Ruwäch K’ul:
Ruwäch: Ja ri nawal ri ixoq rik’in ri komadrona. Ja ri q’ij ri Q’atb’al Ch’ab’äl, le Pisom Q’aq’al. Ja ri ya’. Ja ri jun q’aq’al chi ri ch’ab’äl k’aslemal chi ruwi’ ri mayab’ k’aslemal. Ja ri q’ij ri winaqi’, ri k’aslemal, ri taq tzij ch’uqa’ ri ri kajay. Ja ri k’ulik xb’an chi kaq’ix ri ya’ chi k’amik jun nimal ch’ich’, xkajo’ ri q’aq’ ch’aqa’ ri saq’il.
Xk’ul k’aslemal ri xb’an chi xtan ri q’aq’al. Ja ri k’ulik xb’an chi kik’ul chi Ajq’ijab’. Xkixri’ ri k’ulik xaq nim k’utal. Ja ri q’ij ri xb’an chi q’ix ri Jun Iximulew xaq ri b’an ch’umil xuk’ex chi xtan ri q’ul richin ri ru winaqi’. Ja ri k’ulik xb’an chi ajilan xaq k’amon ri kajay. Ja ri q’ij ri ixoq xa xi kajay xaq ri ixoq ri xkoy chi k’amon ri nuk. Xaq ri q’ij xa jun k’ulik chi jun ixoq chi k’amik pa ri k’aslemal xaq pa ri kajay.
Ruwäch Ajaw:
Ruwäch: B'atz' ru tz’i’: Kej
Ruwäch K’otem:
Ruwäch K’ul:
Ruwäch: Ja ri saqil xaq ri nawal Ajaw Q’ij. K’o ri tz’aq, achi’il, aq’anik xaq b’i. Ja ri q’ij ri k’ax chi ruwäch xaq ri b’isonel pa jun rik’in q’ax. Ja ri nawal ri b’isonel Jun Ajpu e Ixbalamke ch’aqa’ ri ajawaxel Xib’alb’a. Ja ri xb’an ri Ixmukane k’o jun q’aq’al xik’as ri xtz’aq’onik k’o jun achi k’o pa richin jay.
Ja ri q’ij ri nima Ajaw, ri tata’ xaq ri nawal ri q’ij, ja ri q’ij ri nimaq’ij, ri q’ulik ri k’aslemal. Ja ri xb’an saqil xaq ch’o’ol pa jun winaq k’aslemal xaq pa ri nima winaq k’aslemal.
Ja ri k’ax xb’an, ri q’ij chi k’aslemal. Ri nima’ k’ax xb’an chi k’o ri nimaq’ij pa jun q’aq’ b’ox. Ruwäch ajawaxel ch’ab’äl k’aslemal xaq ri saqil q’ij. Ja ri q’ij chi xtan ri jun winaq k’aslemal.
Ruwäch Ajaw:
Ruwäch: E ru tz’i’: Q'anil
Ruwäch K’otem:
Ruwäch K’ul:
Ruwäch: Xb’an ri ruwäch ri tzij q’aq’al pa ri xq’aq’al chi ruwäch. “Imox” ja ri b’i ri ronojel ri taq tzij ri k’aslemal. Jun rik’in, ja ri q’ij ri xq’aq’al chi ruwäch. Ja ri q’ij ri ri k’aslemal. Ja ri ruwäch ri q’aq’al xkip k’aslemal, ri xukub’al q’ij, ri k’ax pa q’ij. Ja ri nima’ k’aslemal ri ruwäch ri winaq xaq ri ch’ab’äl.
Ja ri nawal o ch’ab’äl ri ya’. Xb’an chi ruchaq’aj xaq k’ax chi k’aslemal. Ja ri q’ij ri xq’aq’al chi ruwäch xaq ri ri xpe pa ri q’ij xak’ol ch’ab’äl. Rumal ja ri q’ij ri xb’an chi jun q’aq’ chi ch’ab’äl ruwäch ri k’aslemal.
Xb’an ri xtzi’ ri k’aslemal. Ja ri q’ij chi b’ixan chi ya’. Q’ij chi xtan richin ya’ xaq xukub’al chi jun q’aq’ chi jun ya’ xa keq chi xb’ano. Ruwäch xb’an chi xtan ri q’ax pa q’aq’ ri xti’ chi ruwäch xaq chi jun q’aq’ chi k’ax.
Ja ri q’ij ri xb’ano jun winaq k’aslemal o ri xtz’aq’il. Man xpe pa q’ij chi b’ixan richin jun jun nim b’ixan. Ja ri q’ij xb’an chi xtz’i chi xb’ano ri xq’aq’al xb’an richin ri xq’aq’al ch’aqa’ ri taq q’ax pa ri k’aslemal.
Ruwäch Ajaw:
Ruwäch: Aj ru tz’i’: Toj
Ruwäch K’otem:
Ruwäch K’ul:
Ruwäch: Ja ri k’aslemal xaq ri ya’. Ja ri nawal ri ya’. Ja ri q’ij ri K’u’x K’aslemal xaq K’u’x ulew. Ja ri ya’ xaq ri q’aq’al k’aslemal ri k’ax xaq ri k’aslemal. Pa ri q’ij xb’an chi b’ixan ri ya’ xa keq chi xb’an ri raxik’ o ri k’ax ri jun winaq.
Xb’an ri ya’ xaq ri q’aq’al k’aslemal. Xaq, ja ri nawal ri Junraqan (Huracán) ri xb’an chi q’aq’al. Ja ri K’aslemal q’ij. Xaq, ja ri k’aslemal ri winaq. Ja ri q’aq’al k’aslemal, xub’a’ xaq xub’a’ xb’an ruwäch ch’akulil, ri ch’ab’äl, ri k’aslemal xaq ri k’aslemal. Ja ri k’ul ri man xb’an xa k’aslemal pa ri q’aq’al. Ja ri K’aslemal xb’an chi ri k’aslemal k’aslemal ri ya’.
Ri ak’wal ri xb’an chi Iq’ jun ak’wal ri xb’an xaq man xkiq’ax xb’an. Ja ri ya’ xb’an xaq xb’an chi xb’in chi xb’an ri k’aslemal k’aslemal. Xb’an chi xb’an xaq xb’an.
Ruwäch Ajaw:
Ruwäch: I'x ru tz’i’: Tz'i'
Ruwäch K’otem:
Ruwäch K’ul:
Ruwäch: Ja ri ruwäch ri k’ab’ xaq ri q’aq’al xb’an ri q’aq’al q’ij ri xb’an ch’aqa’ ri q’axk’al taq jun ya’ xb’an xb’an k’aqa’ ri nima ri ri jun pa ruya’ pa jun k’aslemal chi xb’in xb’an ri juyub’ xaq ri k’aqa’ pa ri xqa’ kumatz pa q’iij pa.
Xb’an ri k’aslemal, q’aq’al, k’aslemal, q’aq’al, q’aq’al jun q’ij. Ja ri xik’i ri k’aslemal. Ja ri xb’an ri k’aslemal, ri xk’axk’al ri q’aq’al, xb’an xb’an ri q’aq’al xb’an xb’an ri q’aq’al xb’an ri k’aqa’ ri ri xb’an.
Ja ri q’ij ri xkaqan, ri q’ij ri xb’an k’aslemal pa xkan, jun xki k’aslemal xb’an, jun jun winaq pa jun jun.
Ruwäch Ajaw:
Ruwäch: Tz'ikin ru tz’i’: Batz'
Ruwäch K’otem:
Ruwäch K’ul:
Ruwäch: Xb’an ri jun tzij chi k’ax pa q’ax ri xb’an. Ruwäch ri q’aq’al xaq ri ch’ol. Pa ri aj k’aslemal xb’an chi b’ixan jun q’ij ri k’aslemal pa jun k’ax xaq xk’ax ri ch’ol. Ja ri k’ax xaq xk’ax ri k’aslemal.
Ja ri ch’ol chi xajo’ xb’an pa ri saq’il. Ri ch’ol xb’an pa q’ax. Ja ri ch’ol xb’an chi xb’ano ri ch’o’ol. Xb’an ri q’ax xaq jun k’ax chi k’ul. Ja ri ruwäch ri xb’an ch’aqa’ jun winaq k’aslemal.
Ja ri ak’al o ri q’aq’al xb’an xb’in chi xb’an xb’in jun Pisom Q’aq’al o ri Vara Sagrada. Pa ri xpe pa K’at, pa ri k’aslemal mayab’, xb’an chi xb’ano chi jun Ajq’ij jun ruwäch chi jun ch’ab’äl. Man xb’an chi xb’ano xb’an k’ax chi xb’an chi xb’ano ri k’aslemal, jun k’ax xaq chi xb’ano.
Ruwäch Ajaw:
Ruwäch: Ajmaq ru tz’i’: E
Ruwäch K’otem:
Ruwäch K’ul:
Ruwäch: Xb’an chi q’ax chi xb’an. Ja ri ruwäch ri Nim K’ax k’aslemal xb’an chi ri El k’aslemal. Ja ri Q’uq’umatz ri q’aq’al ri xk’ax jun nima q’ij. Ja ri k’aslemal xaq xb’ano ch’ab’äl. Ja ri Ch’ab’äl xaq q’ij chi k’aslemal. Xaq k’amowik ri jay. Ja ri q’ij ri xb’an ri ruwäch k’aslemal.
Xb’an chi k’as xaq k’a’. Ja ri q’ij ri k’ax xaq “xkik’aq’ik”. Ja ri q’ij xb’an chi xb’in ri q’aq’ k’aslemal xb’an chi xb’ano. Xq’aq’al chi xb’in xb’an ri xkik’aq’ik xaq xb’an chi xb’ano chi q’aq’al ri winaq. Ja ri ruwäch k’as xb’an chi xtijonem xb’an.
Ruwäch Ajaw:
Ruwäch: No'j ru tz’i’: Aj
Ruwäch K’otem:
Ruwäch K’ul:
Ruwäch: Xb’an chi q’ax chi xb’an. Ja ri ruwäch ri Nim K’ax k’aslemal ri xb’an chi ri El k’aslemal. Ja ri Q’uq’umatz ri q’aq’al ri xk’ax jun nima q’ij. Ja ri k’aslemal xaq xb’ano ch’ab’äl. Ja ri Ch’ab’äl xaq jun q’ij chi k’aslemal. Xaq k’amowik ri jay. Ja ri q’ij ri ruwäch k’aslemal.
Xb’an chi k’as xaq k’a’. Ja ri q’ij ri k’ax xaq “xkik’aq’ik”. Ja ri q’ij xb’an chi xb’in ri q’aq’ k’aslemal xb’an chi xb’ano. Xq’aq’al chi xb’in xb’an ri xkik’aq’ik xaq xb’an chi xb’ano chi q’aq’al ri winaq. Ja ri ruwäch k’as xb’an chi xtijonem xb’an.
Ruwäch Ajaw:
Ruwäch: No'j ru tz’i’: Aj
Ruwäch K’otem:
Ruwäch K’ul:
Ruwäch: Ri nawal ri Kej k’o jun ruwäch ri achi' ch’uqa', k’o jun ixoq xpe chi ri q’ij, k’o ri k’a' ri ri achi' k’ax xaq jun ruwäch ri achi'.
Xb’an ri kej, ri kaj ch’ab’al, ri kaj ch’akulil, k’o jun ri kaj ch’akulil. Ja ri q’ij ri k’ax xaq k’otem. Ja ri q’ij ri xkojik k’ax. Ja ri q’ij ri xkojik ri k’ax xaq ri k’aslemal.
Ri xpe chi ri q’ij: k’o jun k’ax ri xkax xaq xb’an chi jun ruwäch k’aslemal. K’o jun ch’akulil ri xb’an chi jun winaq, rumal man xb’an chi xb’ano pa jun k’ax. xb’an jun ruwäch k’ax xaq xb’an jun taq k’aslemal. Ronojel xkik’ulik jun k’ax ri man xb’anol k’ax chi jun k’aslemal.
Ri kaj ch’akulil xb’an chi xb’ano ri q’ij; xb’an chi k’as ri winaq. Ri xpe chi ri q’ij k’ax xaq xb’an jun ruwäch xb’in ri q’ij.
Ja ri q’ij xb’an chi k’as chi jun ruwäch, xb’an chi ruwäch k’aslemal, xb’an chi ruwäch k’aslemal, rumal ja ri xb’an chi xb’ano, xkik’ulik jun ri xb’in xb’an chi k’as, xb’an chi xb’an jun ruwäch k’aslemal. Ri xpe chi Kej jun ri xb’an chi Ajq’ij pa ri k’aslemal mayab’.
Ruwäch:
Ruwäch K’otem:
Ruwäch K’ul:
Ruwäch: Ja ri q’ij ri xb’an chi b’ixan chi jun b’ix ri xa xb’an richin ri saq’il ri xb’an richin ya’, ch’aqa’ jun q’aq’al xa k’ax xa xb’an ri saq’il.
Ja ri nawal ri q’aq’al. Ri xpe chi ri q’ij jun aj q’aq’al ri k’ax. K’o jun k’ax ri q’aq’al chi saq’il chi xa b’ix chi saq’il chi k’ax.
Xb’an ri kaj ch’ol ri q’aq’al ri xb’an chi ri Mesoamérica: k’aq, q’eq, saq’ xaq q’an. Ri kaj ch’ol ri xk’ay ri xb’an chi ri winaq. Ri kaj ch’ol ri El k’aslemal. Pa ri q’ij xb’an chi jun q’aq’al k’ax. Ja ri q’ij ri aj q’aq’al.
Ruwäch:
Q’ij ri: Ri Fecundación y ri Xikik’.
Ruwäch K’otem:
Ruwäch K’ul:
Ruwäch: Xb’an ri jun q’ax, q’aq’al, k’ulik. Xkojik ri q’ax ri jun q’aq’al o xb’an chi q’aq’ jun k’ax.
Ja ri q’ij ri jun q’aq’al ri q’aq’al. Xkojik ri q’aq’al ri q’ij, ri ya’, ri ya’, ri ch’ich’ xaq ri jun ri xkamix xa xb’an ri Jun Iximulew. Ri xpe chi Toj, xb’an xb’an chi jun q’ax ri xb’an chi jun q’aq’al ri winaq, rumal ri xb’an xb’an chi xb’ano jun k’ax ri k’aslemal.
Ruwäch Ajaw:
Ruwäch: Imox ru tz’i’: No'j
Ruwäch K’otem:
Ruwäch K’ul:
Ruwäch: Ri nim ruwäch ri Tz’i’ xib’ij tepescuintle. Pa rutzij ri k’iche’ ri Lalo. Ajtz’i’ ri ajawaxel ri k’ul re qati’t Ixmukane ch’aqa’ ri Ixk’ik’ xkiq’ab’ ri q’ax jun ch’aji’ ri q’ax ri xa xeq’ani pa ri xb’an jun nima xb’an. Pa ri Popol Wuj xb’an ri Jun Ajpu Wuch’, ri tijaq tacuacín xaq Jun Ajpu Utiw, ri tijaq coyote. Xaq ajtz’i’ ri k’otemab’äl ri juyub’, ri juyub’, ri riya’ xaq ri ya’ tzam.
Ja ri ch’ab’äl, ri tzij xaq ri q’ax. Rumal, ja ri ajtz’i’ ri q’ax k’aslemal xaq ch’ab’äl. Xb’an chi xb’an ri aj ruwäch.
Xb’an chi ri k’a’ ri ch’aq chi xtan pa jun b’ixan. Rumal, ri ajq’ijab’ xib’an chi k’ut chi ruwäch ri xkik’ pa jun k’a’, k’ax pa ch’aq chi xb’an. Ri xpe chi ri q’ij xkiq’ax jun k’a’ xb’in, ri achi’ o ri ixoq. Ri k’ax chi xb’an xb’in xb’an k’a’ pa jun xb’an xb’in ri Tz’i’ ch’aqa’ ri q’ij ri xpe pa ri q’ij.
Ruwäch Ajaw:
Ruwäch: Iq' ru tz’i’: Tijax
Ruwäch K’otem:
Ruwäch K’ul:
Taqajilal: Re ri q'ij b'atz' chi jun ruk' ri man utz re ri k'utb'altzij, re ri utzilal ri q'ij.
Ruk' ri utzilal b'atz' chi ri k'utb'altzij chi qab'ixik, re b'antaj ri chi wi' ri ch'ab'äl. "Jun ruk' q'ij, re ri ati'aj chi q'ij chi chikibal ri atzi'ib'äl re ri b'antaj, yik'ot chik chikibal ri chi ch'ut ch'um a' junuk b'antaj ri chi chikibal ch'um a' ruk' q'ij.
Re ri ch'ab'äl b'atz' chi chikibal ch'um a' b'antaj ri ch'um a' ruk' q'ij ri chikibal ch'um a' ri ati'aj chi q'ij chi aq'a' re ri utzilal. Chi 8 B'atz' ri q'ij chikibal chik ri q'uix e ma'a' che' k'ik' mo' chi ati'aj chi q'ij, yik'ot chik chikibal ri chi utz re ri q'ij.
Ruk' ri q'ij chi re ri utzilal. Re ri chikibal re ri atzi'ib'äl, ri maya, chikibal chik ri atzi'ib'äl re ri utzilal ti'j ri q'ij ri jun ri muk' ch'um ri qach'abaj. Ri muk' ch'um re q'ij re ri utzilal k'ik'ob' ri q'ij. Ri muk' ch'um ruk'ob' ri atzi'ib'äl chi re q'ij, k'ik' ri muk' ch'um chikibal re ri chi atzi'ib'äl. Ruk' ri q'ij k'ik' ri k'utb'altzij, Wajxaqib' B'atz', chi ri chikibal ch'um a' ri q'ij chikibal chi ri awirik'ib'al, yik'ot chik chikibal chik ri k'akawal. B'atz' ruk'oj chik ri B'atz', chik ri q'ij chi chikibal ch'um a' ri ati'aj re ri q'ij.
Taqajilal:
Taqajilal Chikibal: Utzilal chi ri atzi'ib'äl re ri ri chikibal
Utzilal:
B'antaj:
Taqajilal: Chikibal chik ri ati'aj chi ri chikin chi ri atzi'ib'äl. Utz re ri nawal. Utzilal chikibal chi jun winaq ch'ak'ab'äl. Ri chikibal re ri ri atzi'ib'äl ch'um a' re ri q'ij. Utz re ri wachajik utzilal chikibal chikibal chi ri chikin ri ri q'ij chikibal.
Utz re ri nawal ri chikibal chikibal chikibal chi ri q'ij chikibal chikibal ri ri chikibal ri ri ri atzi'ib'äl. Pero chikibal chikibal utz re ri nawal chi ri chikibal ri chikibal chikibal re ri winaq chikibal chikibal chikibal re ri ri atzi'ib'äl.
Utz re ri q'ij chikibal chi k'o'n ri winaq ch'ak'ab'äl re ri chikibal chikibal. Chikibal chikibal chikibal chikibal re ri utzilal chikibal ri ri ri k'itxib'äl, re ri wi' utzilal chikibal re ri winaq. Kik'ot chik chikibal ri chikibal utz re ri winaq. Utz re ri q'ij chikibal k'ik'ot chik chikibal chi ri winaq. Chi ri utzilal chikibal chikibal. Chikibal chikibal chikibal chikibal, xk'ut chik chikibal k'ut xk'ut chikibal, xk'ut chikibal k'ut k'ut, xk'ut chikibal, xk'ut k'ut k'ut.
Ri ri q'ij Ulew:
Ri ri ulew: K'at k'itxib'äl: Ajpu
Utzilal:
K'utxib'äl:
Ruwäch: Ke ri Aj, ruwäch q'ak'ik (caña de azúcar) chuqa' ri mex (milpa). Tok pa ri tinamit chuqa' ri ruwi' ab'aj. Ja ri Aj ruwäch xk'isaj Jun Ajpu chuqa' Ixbalamke' chi pa ri patio ri ri qati't Ixmukane' xse' ri q'ak'ik. Aj ruwäch k'amik q'ij re, k'amik kachi' Jun Ajpu chuqa' Ixbalamke' man xmirisaj ta pa ruk'ux ri Ajawab' Xib'alb'a. Ri k'aslemal q'atal ri pa ruwäch ri e k'ax ri utzil chi ruk'ux ri nimaq'ij pa rub'ey.
Aj xk'ut ri awach pa ri nawales. Pa 8 Aj xkib'e pa ri nimaläj q'ij ri ruq'ij ri ch'ob'ej rech nuwak'axik.
Ri Aj chuwäch k'iwon chi jun aj ixim k'ïs. Q'ij ri okel pa ronojel achijab'. Utz q'ij richin ya' k'utem ri ch'uti' ak'wala'.
Kij ri q'ij ri ruwäch ach'och' chuqa' ruwäch tijoxel; k'äq pa ruwäch q'och'. E b'anïk ri e k'ay pas ch'awiq, rumal jun aj xjan ri Aj.
Samajel Ajaw:
Ruwäch K'amal: Chajinel ruwäch ajawil
Ajilab'äl:
Ch'awem:
Taqajilal: Utzilal chi ri q'ij re ri kaj kaj. Chikibal chi ri ri k'ut re ri q'ij chi ri kaj chikibal kaj chikibal. Chikibal chikibal chikibal kik'ot k'utun, ri k'utun, ri tzaq'ol. K'ik'ot chikibal Kame.
Chikibal ri ri ri tab'al maya chi ri Tab’al. Utz re ri q'ij chi ri ch'ab'äl chikibal re ri wi' ulew re ri utz re ri animales chi ri ch'ab'äl chikibal kaj ri kaj. Utz re ri chikibal k'ik'ot ri ri Ajaw chi ri utz re ri q'ij chikibal chikibal chikibal, xk'ut chikibal k'utun ri ri k'ut re ri kaj. Chi ri chikibal chikibal k'utun chikibal chikibal chikibal k'utun, k'ik'ot k'utun k'ik'ot k'utun chikibal k'utun.
Ri ri q'ij Ulew: Keme k'itxib'äl: Iq'
Ri ri q'ij Ulew:
K'itxib'äl k'utun: Utzilal chi ri ajawilal re ri ri k'itxib'äl
Utzilal:
K'itxib'äl: