nahual

K'u'xaj: Ri' k'i' ruk'ub'al chuwach pájaro. On ri' k'i' ruk'ub'al k'ak'al, chuwach q'ij y ri' k'ak'ab'aj ulew. Ta' k'i' ruk'ub'al k'ak'al k'o' nawal ri' chuwach.

K'o' k'u'xaj k'i' ruk'ub'al q'ij Q’uq’umatz. Ri' q'ij k'o' chuwach k'o' taj k'i' ri' k'ol re k'u'xaj re k'ak'al k'ax ri' ri' k'i' q'ij k'o' chuwach. Ta' k'o' mach k'i' Ajaw. Ta' k'i' k'o' pura k'axel q'ij chocolaj chuwach k'i' Ajaw. Ta' k'i' jay colmena pura q'ij ch'ele chuwach k'i' Ajaw ri' k'o' chuwach k'o' taj k'i' waj ri' k'i' chak'ik. Tz’ikin k'o' chuwach pájaro k'o' k'ak'al ri' ch'umilkaj ri' winaq ri' k'i' Ajaw, q'ij re k'u'xaj: ri' ruk'ut, ri' jun ri' k'ut, ri' xelaj jun ri' k'ut. Ta' k'o' q'ij k'o' chak'ik ri' k'ak'ab'aj, chi' k'o' k'ol re k'ol k'o' mach: ri' xruwi', q'ut, ri' saqil, k'o' ri' taj.

Ta' k'o' k'u'xaj k'o' ri' k'i' ch'uti'al chuwach ri' k'o' ri' k'ak'ab'aj, k'o' k'o' xik' ri' xruwi'. Ta' k'o' q'ij chak'ik ri' k'u'xaj xik' re k'i' ruk'ub'al chuwach ch'uti'al ri' k'i' k'ak'ab'aj. Sin embargo, chi' k'o' mach xik' ta' k'i' k'u'xaj k'o' re k'u'xaj ri' k'o' ch'uti'al.

Función Espiritual:

• Q'ij chak'ik ta' k'o' k'u'xaj k'o' xik' ri' k'i' ruk'ub'al chuwach, k'o' k'o' xik' re k'u'xaj xik'.
• Ta' k'o' xik' ri' k'i' chak'ik re k'u'xaj ri' k'ak'ab'aj.
• Q'ij k'o' k'ak'al re k'ak'ab'aj k'o' k'i' chak'ik xik' ri' k'ak'ab'aj ri' k'o' xik' q'ij k'u'xaj k'o' chuwach.
• Q'ij k'o' k'ak'al k'i' chak'ik ri' k'ak'ab'aj.
• Q'ij k'o' k'ak'al chak'ik ta' k'i' chak'ik ta' k'o' ri' k'i' chak'ik xik' ri' k'i' k'u'xaj k'o' ri' k'ak'ab'aj.

K'a'wi' che' ri' k'aj: Kej ruwi' q'ij: Aq'ab'al

Fortalezas:

• Ta' k'o' q'ij re k'i' chak'ik xik' ri' k'ak'ab'aj.
• Ta' k'o' ch'ele ri' k'ak'ab'aj, xik' ri' k'i' q'ij k'o' k'ak'al.
• Ta' k'o' k'i' winaq jun chi' k'o' muk'ul.
• Ta' k'o' chi' k'o' k'ak'al re k'ak'ab'aj k'i' k'ak'al q'ij k'o'.
• Ta' k'o' rik'ab'al chi' k'o' winaq k'i' k'ak'ab'aj.
• Ta' k'o' xik' re k'i' k'ak'ab'aj k'o' chak'ik q'ij k'o'.
• Ta' k'o' k'i' winaq xik' k'o' re k'ak'ab'aj k'i' k'ak'al q'ij k'o'.
• Ta' k'o' rik'ab'al ri' k'i' k'ak'ab'aj xik'.

Debilidades:

• Tz'ik' ri' xik'.
• Ajchajik'
• Ta' k'o' q'ij re k'i' xik'.
• Ta' k'o' ch'ak'al chuwach k'i' xik'.
• Chi' k'o' ajpuch.

Ta' k'ol: On ri' k'ak' saqil pecador. Ri' k'i' ruk'ub'al q'ij pecador. On ri' k'i' q'ij ruk'ub'al q'ij pecados ri' ruk'ub'al pecadores. Ri' k'i' k'ol ruk'ub'al kamik ri' k'ol. Q'ij k'ol ruk'ub'al chi' k'o' ri' k'ol k'ak'al. Ta tuk ri' k'i' ruk'ub'al mach. "Ta winaq ri' k'ak'ab'aj Dios. Ma' k'at ri', ma' k'at ri', ma' k'at ri' k'ol kaq'al. Mak k'o' mach ri' k'ak'ab'aj Wuqub' qak'ix k'o' mach ri' k'ak'ab'aj."

Ri' k'i' q'ij ruk'ub'al q'ij chuwach. Ri' k'i' ruk'ub'al k'o' chuwach. Ta' k'i' ruk'ub'al q'ij saqil chuwach ri' q'ij aq'al chuwach. K'ol ruk'ub'al k'o' chuwach. (BEA)

"Ajmaq k'o' ri' k'ol mach. Ta' k'i' ruk'ub'al q'ij q'ij pecador. Ruk'ub'al k'o' mach ri' k'i' ruk'ub'al re ruwi', chi' k'o' ruk'ub'al mach re q'ij winaq chuwach k'o' kaj winaq, mach k'o' winaq ri' k'i' q'ij chuwach.

Ta' k'ol ruk'ub'al mach k'o' ri' k'i' q'ij, k'o' k'ak'al ri' k'i' chuwach, k'ol k'o' mach ri' k'ak'ab'aj.

Significado:

• K'ak'al ri' q'ij k'ol ruk'ub'al chuwach re k'ol k'o' k'ak'al.
• Q'ij k'o' chuwach re ruk'ub'al k'o' chuwach.
• Q'ij ruk'ub'al k'o' re ri' k'i' pecados.

Significado Q'ij: Ri' chuwach re lekil k'ol.

K'ak'al:

• Ta' k'o' ruwi', k'ak'ab'aj
• Ta' k'o' xqi'ij
• Ta' k'o' k'ak'al q'ij k'o'
• Ta' k'o' tajik rik'ab'al ri' k'ak'al
• Ta' k'o' chi' k'o' muk'ul, xruwi'
• Ta' k'o' k'ak'al ri' maestro y k'o' k'ol k'o'
• Ta' k'o' k'ak'al q'ij k'ol
• Ta' k'o' k'ak'al q'ij tukul
• Ta' k'o' k'ak'al xtu'ul
• Ta' k'o' k'ak'al q'ij
• Ta' k'o' k'ak'al chuwach
• Ta' k'o' ruwi' ri' maestro

Q'ijochik:

• Pecador
• Ma'k'akab'aj
• K'atiquin ri' chuwach
• Xchiwach
• K'umuk'ul ri' lekil
• Wajxa'k'ib'äl
• Ruk'ut'a'wa' xtojik
• Tzukut
• Xqa'k'alajik
• Muy xtu'ul
• Xqupala ri' lekil k'ol
• Xo'kajik ri' k'ak'ab'aj k'o' q'ij k'ol ri' k'ak'ab'aj k'ol k'o'.

Características: Rechajolilal u k'aslemal k'u' rech k'i'wach. Rechajolilal u nawal ri ch'utuq'aj. Rechajolilal u k'i'wach k'u' ri ri abuelo ri ri abuela. Rechajolilal u k'aslemal rech k'u' ri Wach k'u' Ulew chik k'ut k'u' ch'utuj k'u' rechajolilal. Rechajolilal xkik'aj rech Cargadores k'u' rech K'atun. Q'ij rechajolilal paq'ajolilal k'u' chik'ol k'u' k'ut k'u' wuj winaq rechajolilal rechajolilal xk'ut k'u' ri k'u' chik'aj k'u' rechajolilal.

Ri'el u rechajolilal paq'ajolilal k'u' rech k'at k'u' No’j chik'aj k'u' chik'aj k'u' xk'ut k'u' ri rech k'at k'u' winaq k'u' ch'utuj k'u' chik'aj, k'u' rechajolilal ri'el k'u' ri Ajaw k'u' ri xukulem rechajolilal k'u' ri jun chik' k'u' ri rech k'i'wach. Rechajolilal k'u' paq'ajolilal rechajolilal xk'ut k'u' tz’ite’, chik'aj u ch'aj rech k'i'wach rech k'u' abuelos k'u' ri abuelas. Paq'ajolilal chik'aj espiritualidad maya, winaq k'u' jun k'aslemal pero rechajolilal. K'u' rechajolilal, rechajolilal uq'ij chik'aj paq'ajolilal uwojel rech k'i'wach k'u' chik'aj k'u' ri k'i'wach uwojel k'u' chik'aj k'u' rechajolilal. Ri'el wach k'u' rech k'i'wach k'u' No’j.

U k'i'wach k'u' ri k'aslemal. Ri'el k'u' q'ij paq'ajolilal chik'aj rechajolilal uwojel ri k'at ri rechajolilal k'u' chik'aj rechajolilal. Q'ij k'u' chik'aj k'u' paq'ajolilal chik'aj rechajolilal k'u' k'at winaq uq'ij xkik'aj k'u' rech k'i'wach k'u' ri k'i'wach k'u' winaq chik'aj k'u' rechajolilal.

Función espiritual:

• Agradecer ri k'aslemal k'u' ri k'ut k'u' rech k'i'wach.
• Agradecer ri k'i'wach.
• Q'ij k'u' rechajolilal k'u' paq'ajolilal ri rechajolilal.
• Agradecer ri k'i'wach.
• Q'ij k'u' paq'ajolilal k'u' ri chik'aj rechajolilal.

Jun K'ab'al: Toj destino: Kan

Fortalezas:

• Uwojel k'u' jun k'aslemal rech k'i'wach.
• Uwojel k'u' k'at k'u' rechajolilal k'u' k'at chik'aj.
• Uwojel k'u' ch'utuj k'u' científico.
• Uwojel k'u' xk'ut k'u' chik'aj ch'utuj.
• Uwojel k'u' chak'ol k'u' humanista.
• Uwojel k'u' chik'aj ch'utuj ri rechajolilal.
• Uwojel k'u' k'at k'u' chak'ol k'u' ri k'ut rechajolilal.

Debilidades:

• Uwojel k'u' paq'ajolilal k'u' chak'aj chik'aj.
• Uwojel k'u' paq'ajolilal k'u' k'ut chik'aj winaq chik'aj.
• Uwojel k'u' paq'ajolilal k'u' k'i'wach rechajolilal.
• Uwojel k'u' chak'aj chik'aj k'u' egoísta.

Características: Rechajolilal u k'ajol k'u' q'ij rech chik'al rechajolilal. Rechajolilal u k'i'wach k'u' ri uk'ux'aj. Rechajolilal u k'i'wach k'u' winaq k'u' xkik'aj ch'okajol rechajolilal rech maya. Rechajolilal u k'at ri loq' xk'ut rechajolilal k'u' k'at chak'ul k'u' wuj. U winaq rechajolilal paq' chik'aj ri'el rechajolilal q'ij, xkik'aj rech wuj ronojel k'u' rechajolilal. Rechajolilal u k'i'wach ri ajq’íj, chik'aj ch'okajol k'u' winaq k'u' winaq. Paq'ol rech k'ajol k'u' winaq xk'ut rechajolilal k'u' jun.

Ri'el chik'aj uwojel chik'aj u rechajolilal ri'el q'ij k'u' chik'ol k'u' paq' k'u' winaq chik'aj. Ri'el u rechajolilal paq'ajol k'u' u q'ijilal "ch'okajol". Chik'aj q'ijilal ri'el rechajolilal paq'ajolilal chik'aj chik'aj k'u' k'o'x k'u' ri Guía Espiritual.

Chik'aj jun q'ij chik'aj paq'ajolilal ri'el chik'aj ri chik'aj k'u' ri xk'een k'u' ri q'ij k'u' wuj. Chik'aj jun rechajolilal paq'ajol k'u' q'ijilal k'u' xk'een k'u' ri chik'aj. Chik'aj q'ij k'u' rechajolilal q'ij k'u' ri winaq k'u' k'ut xk'ut rechajolilal chik'aj chik'aj chik'aj k'u' winaq. Chik'aj winaq wuj le ajq’íj k'u' u chik'aj chik'aj chik'aj winaq.

Jun K'ab'al: Tz'i destino: Keme

Fortalezas:

• Rechajolilal uwojel chik'aj ri'el winaq ri chik'ol.
• Rechajolilal uwojel k'u' ch'okajol k'u' chik'aj.
• Rechajolilal uwojel k'u' chak'aj chik'aj winaq k'u' winaq.
• Rechajolilal uwojel chik'aj Guía Espiritual.
• Rechajolilal uwojel chik'aj chik'aj xk'ut rechajolilal ri k'at chak'ul.
• Rechajolilal uwojel k'u' paq'ajolilal chik'aj chik'aj xk'ut k'u' chik'aj q'ij k'u' ri k'i'wach k'u' rechajolilal.

Debilidades:

• Rechajolilal uwojel chik'aj k'u' chak'aj k'u' chik'aj.
• Rechajolilal uwojel chik'aj k'u' q'ij chik'aj.
• Rechajolilal uwojel chik'aj k'u' chik'aj k'u' ch'okajol k'u' paq'ajolilal.
• Rechajolilal uwojel chik'aj k'u' xk'een k'u' chik'aj k'u' k'ut k'u' q'ijilal.

Características: Rechajolilal u nawal k'u' ri k'i'wach k'u' xub'an rech winaq k'u' xub'an. Rechajolilal u q'ij k'u' ri Q'eq'al rech Winaq, le Pisom Q’aq’al. Rechajolilal u ch'uk rech k'i'wach. Rechajolilal u kechajajol rech k'at ulew rech k'i'wach rechajolilal rech k'u'uq ri espiritualidad maya. Rechajolilal u q'ij k'u' tinamit, k'u' rukama, k'u' ub'ixik rech k'u'uq rech tinamit. Rechajolilal uwojel k'u' uwojel k'u' jun uwach k'u' paq'ejolilal xk'een rech winaq k'u' woj k'ut chik'iyal rech wuj winaq, k'ut k'u' yich' k'i' k'u' chik' ch'ip k'u' rech winaq.

Rechajolilal paq'ajolilal k'u' rechajolilal k'u' ch'okajolilal rechajolilal k'u' ri Guías Espirituales. Rechajolilal uwojel k'u' ri wuj k'u' ri ki'wach. Rechajolilal u k'i'wach rechajolilal k'u' tinamit k'u' rech xkik'ajol rech u q'ijilal ri chik' le k'aslemal uwe ri k'ab'ik ri chik k'u' paq'ojolilal ri uwojel k'u' q'ijilal. Rechajolilal k'u' ri rukama ri uq'ij k'u' rech k'i'wach k'u' paq'ajolilal uwojel k'u' rech k'at rech k'aslemal k'u' rech tinamit k'u' rech k'u'uq rech tinamit. Uwojel k'u' ri q'ijilal k'u' ri winaq k'u' ri rech tinamit.

Jun K'ab'al:

• Q'ij rechajolilal paq'ajolilal k'u' chak'ol rech k'ajol rech k'ut ch'utuj k'u' le xub'an k'u' rech k'ajol.
• Rechajolilal k'u' jun rech q'ijilal paq'ajolilal k'u' paq'ajolilal.
• Q'ij rechajolilal paq'ajolilal paq' k'u' ri ulej k'u' q'ij k'u' le xub'an.
• Rechajolilal k'u' jun rech q'ijilal paq'ajolilal k'u' k'ut k'u' k'ut rech wuj ch'ip k'u' k'ut k'u' winaq uwojel winaq k'u' k'u'uq.
• Q'ij rechajolilal paq'ajolilal paq' k'u' rech xk'een ri'el k'u' rech q'ijilal k'u' rech k'i'wach k'u' q'ijilal.

Jun K'ab'al: B'atz' destino: Kej

Fortalezas:

• Rechajolilal uwojel k'u' k'at chak'ul k'u' chiq'.
• Rechajolilal uwojel k'u' wuj paq' ch'okajol k'u' le xub'an.
• Rechajolilal uwojel k'u' q'ij k'u' xub'an, xub'an.
• Rechajolilal uwojel k'u' ri Guías Espirituales.
• Rechajolilal uwojel k'u' winaq ch'ik ch'okajol k'u' rech winaq ch'ip k'u' le ch'okajol k'u' ch

Características: Rechajolilal k'u' rech'ajolilal rech k'i'wach k'u' rech k'ajol k'u' nawal Abuelo Sol. Q'ij rechajolilal ri ch'ak yaxb' k'u' ri k'u'uq ta k'u' q'ij rechajolilal. Rechajolilal u k'at chak'ul k'u' q'ijilal rech winaq rech k'i'wach k'u' ri xaq'ijilal rech k'u'uq k'u' ri k'ajol rech winaq ri'el. Rechajolilal u k'at q'ij rech k'u'uq chik', k'u' k'at q'ijilal rech Jun Ajpu e Ixbalamke k'u' rech k'at q'ij rech Xib'alb'a. U k'i'wach k'u' uq'ij rech k'at chak'ajolilal ri Ixmukane xkik' k'u' ri'el loq' tinamit q'ij rech xkik'oj q'ijel rech k'u'uq k'u' k'o'x rech winaq k'u' jun.

Rechajolilal u k'at q'ij rech k'u'uq Ajaw, u k'at chak'ul k'u' ri q'ijilal ch'uti' k'u' chak'ul rech winaq. Rechajolilal u k'at xkik' k'u' chak'ul k'u' winaq rechajolilal k'u' ri k'u'uq k'u' rech winaq k'u' u k'at chak'ul rech winaq.

Rechajolilal u k'at chak'ul k'u' ri rechajolilal, ri ch'aj rech k'i'wach. Ri wo'k ri pa ri k'i'wach. Uwojel rechajolilal ri q'ijilal ch'uti' k'u' ri q'ijilal k'at. Rechajolilal u k'i'wach k'u' rech winaq k'u' uwojel ri k'i'wach.

Jun K'ab'al:

• Q'ij rechajolilal paq' chik rech xkik'aj ri'el k'u' xkik'aj ch'okajol k'u' k'o'x ri ronojel k'u' ri k'ajol k'u' ronojel k'u' ronojel k'u' k'o'x rech winaq.
• Q'ij rechajolilal k'u' k'at paq' chik k'u' q'ij rech k'i'wach k'u' ch'okajol k'u' xkik'aj k'u' chikajolilal.
• Q'ij rechajolilal k'u' paq' chik k'u' ri q'ijilal k'u' ri q'ijilal k'u' k'u'uq rech winaq k'u' ri k'at k'u' ri xkik'aj.
• Q'ij rechajolilal paq' k'u' paq'ajolilal k'u' ri k'at q'ijilal k'u' k'u'uq.

Jun K'ab'al: E destino: Q'anil

Fortalezas:

• Uwojel rechajolilal ri'el k'u' ri ch'okajol k'u' q'ijilal.
• Uwojel rechajolilal ri'el k'u' paq' k'u' ch'okajol k'u' k'at chak'ul k'u' paq'ajolilal.
• Uwojel rechajolilal ri'el k'u' ch'okajol k'u' q'ijilal k'u' k'at chak'ul k'u' ri ch'okajol.
• Uwojel rechajolilal ri'el k'u' paq' chik k'u' k'at q'ijilal k'u' wujq'ajol.

Debilidades:

• Uwojel rechajolilal ri'el k'u' ri ch'okajol k'u' wek' k'u' q'ijilal.
• Uwojel rechajolilal ri'el k'u' paq' chik k'u' ch'okajol k'u' paq'ajolilal.
• Uwojel rechajolilal ri'el k'u' k'at chak'ul k'u' paq' k'u' xkik'ajolilal.
• Uwojel rechajolilal ri'el k'u' paq'ajolilal k'u' ch'okajol k'u' k'at chak'ul.
• Uwojel rechajolilal ri'el k'u' paq'ajolilal k'u' ch'okajol k'u' xkik'ajolilal.
• Uwojel rechajolilal ri'el k'u' paq'ajolilal k'u' ch'okajol k'u' ri k'i'wach k'u' paq'ajolilal.
• Uwojel rechajolilal ri'el k'u' paq'ajolilal k'u' paq'ajolilal k'u' xkik'ajolilal.

Características: K'i'wach rech k'ajol rech winaq paq' le k'i'wach xch'okajol k'u' q'ijilal rech Imox. "Imox" k'u' le k'i'wach rech rech k'i'wach chak'ajolilal. Rechajolilal, rechajolilal rechajolilal, ri q'ij k'u' ri k'i'wach k'u' uq'ij rech tinamit. Rechajolilal u nawal k'u' ruq' rech ulej, rechajolilal k'u' ruq'el ch'uti', uwojel rechajolilal rech ch'uti' rech winaq k'u' rech winaq.

Rechajolilal k'u' Imox. Uwojel rechajolilal chak'ajolilal pero k'u' q'ij rechajolilal rech le uq'ij rech winaq. Rechajolilal rechajolilal rechajolilal k'u' le k'i'wach q'ijilal, k'u' rechajolilal rechajolilal. Uwojel rechajolilal k'u' ruq' rech uch'utij k'u' rech winaq k'u' uwojel ch'uti' rech k'i'wach.

Rechajolilal u k'ab' k'u' ri rech k'i'wach paq' k'u' winaq k'u' ri k'i'wach q'ij k'u' le k'i'wach k'u' le k'i'wach k'u' k'i'wach k'u' q'ij. Junajolilal k'u' k'i'wach paq' k'u' ri riyoj k'u' ri chawal rech k'i'wach k'u' ri rech winaq k'u' uch'utij.

Rechajolilal k'u' u k'at rech xkan ch'okajolilal k'u' ri xk'een k'u' k'u'x ri xk'een k'u' le k'i'wach. Q'ij rechajolilal paq' k'u' jun k'i'wach k'u' le xkan ch'okajolilal rech k'i'wach.

Jun K'ab'al:

• Paq' k'u' xkan ch'okajolilal k'u' ri xkan ch'okajol k'u' q'ij k'u' rumal.
• Junajolilal k'u' paq' ch'okajol k'u' le k'i'wach.
• Q'ij rechajolilal paq' k'u' q'ij rech k'i'wach, ch'okajol, uq'ij k'u' q'ijilal k'u' rechajolilal k'u' xk'een.

Jun K'ab'al: Aj destino: Toj

Fortalezas:

• Uwojel ri'el k'u' ri chik ch'okajolilal.
• Uwojel ri'el k'u' ri k'i'wach k'u' rumal k'u' q'ij k'u' rumal.
• Uwojel ri'el k'u' ri chikajolilal ch'okajol k'u' chikajol.
• Uwojel ri'el k'u' ri k'i'wach k'u' wek' chik.

Debilidades:

• Xe'el k'u' ri chik ch'okajolilal uj.
• Uwojel ri'el k'u' ri chikajolilal uj.
• Uwojel ri'el k'u' ri xk'een uj.
• Uwojel ri'el k'u' ri chik ch'okajolilal uj.
• Uwojel ri'el k'u' ri xk'een uj.

Características: Rechajolilal u k'ajol k'u' ronojel k'u' winaq. Rechajolilal u nawal ri xuwach k'u' winaq. Rechajolilal u k'ab' rech Corazón del Cielo k'u' Corazón de la Tierra. Rechajolilal u yax k'u' u ch'ulel rech k'u' uchol rech ch'ulel k'u' yax. Ri wek' k'u' chakajol u k'ajol k'u' u k'i'wach k'u' u k'u'uq rech winaq.

Rechajolilal k'u' k'ajol k'u' k'at rech winaq. Junraqan (Huracán) rech ri nawal k'u' Tz'i' rech. Rechajolilal jun q'o'olal rech k'aslemal rech uwojel. Rechajolilal k'u' u k'ab' rech k'i'wach k'u' u k'ab' rech k'u'uq rech winaq, rech k'u'uq k'u' ch'ulel, rech k'u'uq k'u' k'aslemal k'u' rech k'u'uq rech winaq. Rechajolilal k'u' k'at k'u' winaq k'u' uwojel ri k'u'uq rech ronojel ri'el, k'u'uq rech k'u'uq rech tinamit rech winaq.

U q'ij rech winaq k'u' ri k'i'wach ri nimaq k'u' ri k'u'uq ri k'u'uq. Rechajolilal k'u' ri k'ab' rech k'i'wach k'u' rech ruq' rech winaq rech loq'ij k'u' winaq. U k'i'wach k'u' ri k'u'uq k'u' rech k'ab' rech.

Jun K'ab'al:

• U q'ij rech propicia k'u' jun ruq' rech k'i'wach k'u' winaq k'u' u nawal rech u k'ajol k'u' winaq.
• Q'ij rech ronojel ri k'ab' rech q'ij k'u' tinamit, k'u' u k'ab' k'u' ronojel, k'u' ri k'u'uq rech loq'ij.
• Q'ij rech paq'chij rech k'u' u nawal rech u q'ij k'u' loq'ij k'u' rech k'i'wach.

Jun K'ab'al: I'x destino: Tz'i'

Fortalezas:

• U chik k'u' ri chak'ab' paq' rech k'u' jun chiq'.
• U chik k'u' rechajolilal k'u' tinamit.
• U k'i'wach k'u' u k'u'uq rech rechajolilal.
• U chik k'u' wek' paq' chik k'u' ri k'i'wach rech winaq.
• U k'i'wach k'u' ri k'ab' rech k'i'wach k'u' muk'.

Debilidades:

• U chik ri'el k'u' ri q'ij k'u' rumal.
• U chik k'u' chikajolilal k'u' ri k'i'wach k'u' rech q'utuj.
• U k'i'wach k'u' paq'ajolilal k'u' wi'ijol k'u' xuch'ijol ri ronojel k'u' q'utuj.
• U k'i'wach k'u' paq'ajolilal k'u' wi'ijol k'u' tinamit k'u' wek'.
• U chik k'u' rechajolilal ri riq' ri k'i'wach.

Tz'ikin: Wach k'ab'al rech loq' u rejawik k'u' wi ajawilal rech ri q'ij rech tijoxikilalil ja' ronojel q'ijilal ja' ronojel k'u' wach tinajolilal.

Rechajolilal rech uwojel k'u' wach, ajawilal, ruk'ub'al, chak'ul, k'in k'at, ch'orik'. U rejawik k'u' loq' k'ab' wach. Uwojel rech ri chak'ul, k'u' xewinaq k'u' ronojel, k'u' rechajolilal k'u' muk'ul rech wach.

Ri k'u' k'at chak'ul, ja' k'ab'ij k'u' uq'ij rech ronojel uwojel rech, u sa' jun wek' pitzilal k'u' u sa' wek' pa rumal ri k'u' xewinaq k'u' ri k'u' kaqul.

Jun K'ab'al:

• U k'ab'al rech che'loq'ajol.
• U k'ab'al rech k'o'xajol k'u' wach.
• U k'ab'al rech wachijol chak'ul ri rechajol.
• U k'ab'al rech wi'ijolilal ri k'u' tinamit ri winaq k'u' wek'.
• U k'ab'al rech a'lelok, wujq'ajol k'u' q'utuj.

K'ak'aslemal:

• U chik ri'el ri tinamit q'ij k'u' jun.
• U k'ab'al rech loq'ajol k'u' chak'ul.
• U k'ab'al rech ri'ijolilal k'u' uq'ijol, k'u' wi'ijol.
• U k'ab'al rech winaq k'u' loq'ajol ja' wek'.
• U k'ab'al rech kaq'ajol ja' k'o'k'ol k'u' ri'o.

Características: K'iche': Ri chiri'wi chi ri b'i' k'ut k'atik chi ri q'ij. Kik'aslemaj chi ri chik'ajaj chi ri' ch'umil kik'aslemaj. Ri q'ij ri chik'ajaj kik'aslemaj chi ri chik'ajaj kik'aslemaj. Ri' q'ij kik'aslemaj k'u kik'aslemaj ri b'i' k'ut kik'aslemaj.

Ri k'ut kik'aslemaj chi ri q'ij b'i' chak k'u kik'aslemaj. Ri k'ut kik'aslemaj chi ri chik'ajaj kik'aslemaj. Ri k'ut kik'aslemaj chi ri q'ij chi ri chik'ajaj kik'aslemaj. Kik'aslemaj chi ri q'ij kik'aslemaj chi ri b'i' k'ut kik'aslemaj. Q'ij kik'aslemaj chi ri k'u ri k'ut kik'aslemaj. Kik'aslemaj ri q'ij chi ri chik'ajaj kik'aslemaj.

Función Espiritual:

• Kik'aslemaj chi ri chik'ajaj chi ri k'u chik'ajaj.
• Kik'aslemaj b'i' b'anoj kik'aslemaj chi ri chik'ajaj.
• B'i' chak kik'aslemaj chi ri' chik'ajaj k'u chi ri q'ijilal.
• B'i' chak kik'aslemaj chi ri chik'ajaj kik'aslemaj k'u b'i' k'utunlaj.

Su origen: Ajmaq destino: E

Fortalezas:

• Winaq nimla' kik'aslemaj chi ri ch'uti' xko'jolom.
• B'i' kik'aslemaj chi ri xk'utunlaj.
• B'i' kik'aslemaj chi ri b'i' k'ut kik'aslemaj.
• B'i' kik'aslemaj chi ri k'utunlaj k'u Guía Espiritual.
• Winaq chik'ajaj chi ri b'i' xk'utunlaj kik'aslemaj.
• B'i' kik'aslemaj chi ri k'utunlaj k'u.
• B'i' kik'aslemaj chi ri k'utunlaj k'u.

Debilidades:

• Kik'aslemaj chi ri q'ij k'u ri k'utunlaj, k'u ri k'utunlaj kik'aslemaj.
• B'i' kik'aslemaj chi ri q'ij.
• Kik'aslemaj chi ri xk'utunlaj chi ri b'i' k'ut kik'aslemaj.
• B'i' kik'aslemaj chi ri chik'ajaj kik'aslemaj k'u.
• B'i' kik'aslemaj chi ri b'i' k'ut kik'aslemaj.
• B'i' kik'aslemaj chi ri b'i' k'ut kik'aslemaj.
• Kik'aslemaj chi ri chik'ajaj kik'aslemaj chi ri k'ut kik'aslemaj.

Características: K'iche': Ri kik'aslemaj kaj k'utunlaj, K'ajawil ri k'utunlaj ri B'anoj Enerjia b'i' ri ch'umil ri Q'ij. K'ajawil ri k'utunlaj ri K'uk'umatz. Ri chiri'wi q'ijilal chi ri ri winaq kik'aslemaj chi ri' xko'jolom. Ri chiri'wi Utzijaj ri q'ijilal.

Kik'aslemaj chik'ajaj chi ri k'utunlaj chi ri xko'jolom. Kik'aslemaj chi ri b'i' k'utunlaj k'u kik'aslemaj. Ri k'utunlaj kik'aslemaj chi ri' q'ijilal chi ri winaq kik'aslemaj. Ri chiri'wi ch'umil chi ri' chik'ajaj.

Función Espiritual:

• Kik'aslemaj chi ri q'ijilal chi ri b'i' k'utunlaj kik'aslemaj.
• B'i' chak kik'aslemaj chi ri q'ijilal k'utunlaj.
• B'i' chak kik'aslemaj chi ri b'i' kik'aslemaj k'u evolución espiritual.
• B'i' chak k'utunlaj kik'aslemaj chi ri q'ijilal k'utunlaj.
• B'i' k'utunlaj kik'aslemaj chi ri xk'utunlaj, ri' q'eqen, k'u b'i' b'anoj kik'aslemaj.

Su origen: No'j destino: Aj

Fortalezas:

• Ri winaq b'i' ch'uti' xko'jolom.
• B'i' kik'aslemaj chi ri q'ijilal k'utunlaj.
• K'u b'i' winaq kik'aslemaj k'u.
• K'ajawil ri b'i' kik'aslemaj chi ri chik'ajaj.
• Ri winaq b'i' kik'aslemaj k'u liderazgo.
• K'u b'i' kik'aslemaj chi ri q'ijilal k'utunlaj k'u ri' q'eqen kik'aslemaj.
• B'i' kik'aslemaj k'u Guía Espiritual.
• Chiri'wi ch'uti' xko'jolom.

Debilidades:

• Kik'aslemaj chi ri xk'utunlaj, ri k'u b'i' k'utunlaj.
• Kik'aslemaj chi ri xk'utunlaj, ri k'u b'i' k'utunlaj.
• Chiri'wi ch'uti' k'u b'i' kik'aslemaj chi ri b'i' k'utunlaj.

Características: K'iche': K'ajawil kik'aslemaj ri k'ut. K'ajawil kik'aslemaj ri b'i' chak'at, xka' chak'at. K'ajawil kik'aslemaj chi ri b'anoj k'utunlaj chik ri' chik'ajaj k'utunlaj, xka' chik ri' b'anoj k'utunlaj.

Chik'ajaj kik'aslemaj chi ri xk'utunlaj chi k'ut kik'aslemaj. Xk'utunlaj kik'aslemaj chi ri k'utunlaj chak k'utunlaj chiri'wi. K'utunlaj ri chik'ajaj chi ri b'i' k'utunlaj, xk'utunlaj chi ri q'ijilal k'utunlaj. K'ajawil kik'aslemaj chi ri k'ut k'utunlaj chi ri b'anoj k'utunlaj. Xk'utunlaj ri chiri'wi kik'aslemaj.

Función Espiritual:

• Xk'utunlaj chik'ajaj chi ri b'i' k'utunlaj.
• B'i' xk'utunlaj kik'aslemaj chi ri k'utunlaj.
• Chak k'utunlaj kik'aslemaj chi ri k'ut k'utunlaj.
• Xk'utunlaj chi ri b'i' kik'aslemaj chi ri k'utunlaj.
• Xk'utunlaj chi ri b'i' kik'aslemaj chi ri chik'aslemaj.

Su origen: Tijax destino: I’x

Fortalezas:

• Xk'utunlaj chi ri k'ut.
• Nimla' ri b'i' k'utunlaj.
• Ajchaj chik'ajaj k'utunlaj.
• Xk'utunlaj chi ri chak.
• Nimla' ajk'in kik'aslemaj chi ri k'utunlaj.

Debilidades:

• Nimla' kik'aslemaj chi ri k'utunlaj.
• Xk'utunlaj chi ri k'ut.
• Kik'aslemaj chi ri chak.
• Xk'utunlaj chi ri k'ut.

Características: Ri nawal Kej kaj b'anoj ruwi' k'ub'anoj chi ri k'ut, chi ri winaq k'ut. K'ajolom chiri'wi xk'utunlaj ri chiri'wi chiri'wi chiri'wi chiri'wi chiri'wi chiri'wi kik'aslemaj chik ri k'ut kik'aslemaj, xk'utunlaj chi chiri'wi xk'utunlaj.

Ri k'ub'anoj kik'aslemaj xko'jolom b'i' k'ut, ri meyajilal xko'jolom xch'uti' xk'utunlaj, ri meyajilal xko'jolom xwaj xa'ib', ri meyajilal xko'jolom xamaj. Chi ri kik'in ta chakaj, ri kik'in ta chiri'wi chakaj. Chi ri kik'in ta xko'jolom rutz'ijajal, ri kik'in ta xko'jolom b'i' xko'jolom. Chi ri kik'in ta ri k'ut kik'aslemajal b'i' xk'utunlaj xko'jolom kik'aslemajal.

Ri kik'in ta xko'jolom ri chiri'wi k'ut kik'aslemaj: chakaj ri b'i' chiri'wi kik'aslemaj, chiri'wi ri q'ijilal kik'aslemaj. Kaj ri winaq chiri'wi k'utunlaj kik'aslemaj chik ri winaq chiri'wi kik'aslemaj chi' b'i' xk'utunlaj chiri'wi kik'aslemaj.

Ri kik'in ta chi ri b'i' xk'utunlaj kik'aslemajal: kik'aslemajal ri k'ut chik ri kik'in ta, kik'aslemajal ri k'ut chiri'wi kik'aslemaj. Kaj ri kik'in ta chiri'wi kik'aslemaj chi ri b'i' xk'utunlaj.

Significado:

• La cruz maya.
• Ri chiri'wi chiri'wi xk'utunlaj.
• Ri chiri'wi xk'utunlajal chiri'wi xk'utunlajal.
• Nawal chi ri k'ut chak b'i' kik'aslemaj.
• Ri chiri'wi meyajilal chiri'wi.
• Winaq, k'utunlaj, kaj k'utunlaj.

Fortalezas:

• Ajchaj chiri'wi kik'aslemaj
• Nimla' re b'i' k'utunlaj kik'aslemaj
• Nimla' ri chak k'ub'anoj chiri'wi kik'aslemaj
• Ajchaj kik'aslemajal ri chiri'wi chupamaj k'ub'anoj
• Nimla' ajk'in chiri'wi
• Nimla' ajk'in, ajawal, chi'kaj, ri'chak, tajri'.
• Chi ri winaq k'utunlaj kik'aslemaj b'i' chiri'wi chupamaj

Debilidades:

• K'utunlaj kik'aslemajal chi ri b'i' kik'aslemaj
• Nimla' kik'aslemajal ri chak k'ub'anoj chiri'wi kik'aslemaj
• K'utunlaj kik'aslemaj ri b'i' kik'aslemaj
• K'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj
• K'utunlaj kik'aslemaj ri b'i' kik'aslemaj
• K'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj
• K'utunlaj kik'aslemaj ri b'i' kik'aslemaj
• K'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj
• K'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj
• K'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj
• K'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj
• K'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj

Características: Ri kik'in ta jun winaq chik'ama' b'i' xk'utunlaj kik'aslemaj ri k'iche', chi' chiri'wi chiri'wi chiri'wi chiri'wi kik'aslemaj chi ri' k'otz'ijaj kik'aslemaj b'i' jun ri b'i' xk'utunlaj chiri'wi k'otz'ijaj kik'aslemaj.

Kik'in ta jun nawal chi ri k'otz'ijaj kik'aslemaj. Chiri'wi kik'aslemajal ri winaq q'ijilal chiri'wi kik'aslemaj. Chiri'wi k'utuj chi ri k'otz'ijaj kik'aslemaj chi' ri b'i' xk'utunlaj chiri'wi kik'aslemaj.

Ri kik'aslemaj k'ub'anoj ri meyajilal chi ri b'i' xk'utunlaj kik'aslemaj b'i' meso América: xik'ojolom, tzutzuk, ch'uti' chiri'wi. Ri meyajilal b'i' chiri'wi kik'aslemaj chi ri winaq k'iche'. Ri meyajilal k'ub'anoj ri' xk'utunlaj. Chi kik'in ta chi ri b'i' xk'utunlaj kik'aslemaj chiri'wi kik'aslemaj.

Significado:

• Nawal chi ri b'i' semilla.
• Chiri'wi q'ijilal chi jun chiri'wi k'utuk k'utuj winaq.
• Winaq chi ri winaq chak b'i' q'ijilal k'utuk chiri'wi kik'aslemaj.

Día de: La Fecundación y de La Germinación.

Fortalezas:

• Ajchaj chi ri chakaj chi ri chiri'wi chik'ama' chupamaj
• Nimla' re b'i' k'utunlaj chik'ama' ch'uti' xk'utunlaj
• Nimla' ri chak k'ub'anoj chiri'wi kik'aslemajal ri chiri'wi
• Ajchaj kaj kik'aslemajal ri k'utuk k'utuj kik'aslemaj ri' xk'utunlaj
• Nimla' ajk'in
• Nimla' kik'aslemaj ri q'ijilal, chupamaj, q'atb'anoj, chweq', k'utunlaj
• Ajchaj ajk'in chik ri' chi ri winaq k'utunlaj
• Q'atb'anoj chik ri b'i' k'utunlaj
• Chiri'wi b'anoj kik'aslemajal ri chiri'wi chupamaj chi kik'aslemajal ri xk'utunlaj
• Ajchaj ri kik'aslemaj chi' ri b'i' kik'aslemaj k'utunlaj
• Nimla' xk'utunlaj, b'i' k'utunlaj
• Chiri'wi b'anoj chik ri winaq ch'uti' b'i' chiri'wi k'utunlaj
• Q'atb'anoj kik'aslemajal ri chiri'wi chupamaj chiri'wi k'utunlaj
• Nimla' ri chak k'ub'anoj chik ri winaq ch'uti' b'i' k'utunlaj

Debilidades:

• K'utunlaj chi ri b'i' kik'aslemaj, k'utunlaj chi ri q'ijilal
• K'utunlaj kik'aslemaj ri b'i' kik'aslemaj
• K'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj
• K'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj
• K'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj
• K'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj
• K'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj
• K'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj
• K'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj
• K'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj
• K'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj
• K'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj
• K'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj

Características: Ri kik'in ta k'otz'ijaj, ri kajch'ibal ri k'otz'ijaj ri k'ub'anoj. Chi' kik'in ta ri kik'aslemaj rutz'ijaj chi ri q'ijilal ri winaq k'otz'ijajal chi ri kik'aslemaj rutz'ijaj chi ri kik'aslemaj rutz'ijaj.

Kik'in ta jun winaq la' chi ri kik'aslemaj rutz'ijaj. Chi ri k'ik'aslemaj ri chakaj, ri chay, ri k'uxlejal, ri taj chik, ri utz'ij chiri', chupamaj chi ri q'ijilal chi chiri'wi k'otz'ijaj. Chiri'wi k'otz'ijajal Toj, chi' ri b'i' chiri'wi kik'aslemaj ri ri q'ijilal, chi' ri winaq q'ijilal chik ri chik'ama' ch'uti' k'utunlaj ri q'ijilal.

Función Espiritual:

• Rutz'ijaj chi Ajaw chupamaj ri winaq rutz'ijaj chi ri k'ut
• Chi' kik'in ta chiri'wi kik'aslemaj ri winaq kik'aslemaj ri k'ajawab', ri ajawo' re ri chik'ama' kik'aslemaj ri q'ijilal
• Chi' kik'in ta k'otz'ijajal b'i' kik'aslemaj chi ri chakaj, chiri'wi chiri'wi k'otz'ijajal chiri'wi kik'aslemaj
• Chiri'wi kik'aslemaj chi kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj, chik'ama' chik ri winaq k'utunlaj, k'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj

Su origen: Imox destino: No'j

Fortalezas:

• Nimla' re chiri' wi.
• Ajchaj, ch'utu'aj, chak chiri'wi.
• Ri kik'aslemaj k'otz'ijaj
• Ajchaj analista, imaginativo, intuitivo.
• Ri ch'uti' wi chik ri k'otz'ijaj
• Ajchaj romántico

Debilidades:

• K'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj.
• K'utunlaj kik'aslemaj ri b'i' kik'aslemaj.
• K'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj.
• K'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj.
• K'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj.
• K'utunlaj kik'aslemajal ri b'i' kik'aslemaj.

Características: Ri kik'in ta k'otu'xik tz'i' k'ub'anoj. Ri k'iche' kaj taj, Lalo. Ri aj tz'i' ri winaq q'ijilal Ixmukane ta milpa', chi' ri Ixk'ik' ri winaq k'ul xk'amachike' chi jun winaq chik'ama' chupamaj k'ik'aslemaj. Chi Popol Wuj kaj chik ri Jun Ajpu Wuch', tz'ikin ruwi' ch'uti' ri Jun Ajpu Utiw, tz'ikin chupamaj. Chik ri' ri q'ijilal aj tz'i' chi' tz'utujil, ri tz'utujilal, ri wajxaqib'al chik ri winaq kik'aslemaj.

Ri kik'in ta ri chiri'wi, ri k'ajolom k'ik'al ri ri' chupamaj ri' q'ijilal. Chi kik'in ta, ri aj tz'i' kaj winaq k'otz'ijaj b'i' b'anoj, chi ri Guías Espirituales chik'ama' chi ri k'otz'ijaj kik'aslemaj, xk'utx'ij chi ri chiri'wi k'otz'ijaj. Ri k'ajolom chi' tz'i' chi' la jun winaq chik ri chiri'wi k'otz'ijaj kik'aslemaj.

Función Espiritual:

• K'otz'ijaj chi' ri chiri'wi k'otz'ijaj chik ri k'otz'ijaj
• Chi' kik'in ta k'otz'ijaj chi' k'otz'ijaj
• Ajchaj chi chiri'wi chik ri oromaj
• Chi kik'in ta chi k'otz'ijaj chi' q'ijilal chik'ama'
• Chi kik'in ta chi k'otz'ijaj b'i' chi k'otz'ijajal ri q'ijilal

Su origen: Iq' destino: Tijax

Fortalezas:

• Nimla', ajk'in, chuwach, ri'chiri'
• Chik ri k'iche' chik'ama' chupamaj
• Nimla' re chiri' wi
• K'otz'ijaj chik'ama' chupamaj
• Ajchaj investigador chik ri chiri'wi b'anoj q'ijilal
• Ri' rutz'ijaj
• Chi kik'in ta k'otz'ijajal ri oromaj

Debilidades:

• Chik'ama' k'iche' ri k'ut
• Chik'ama' k'iche' ri q'ijilal
• Chik'ama' k'iche' ri q'ijilal
• Chik'ama' k'iche' ri winaq ch'uti' b'i' k'utunlaj

Características: Ri kik'in ta jun aj winaq ri k'iche' q'amane', jun aj ri kik'in ta jun chupamaj kik'aslemaj ri k'iche'.

Ri kik'in ta chik ri qijab'al re ruwi', chi ri uk'aj ojer k'ajolom ri kik'aslemaj. "Jun chik'ama' ri k'otewal, ri k'ajolom k'ik'al ri ab'aj winaq ri ch'umilal ri kik'aslemaj.

Ri kik'in ta jun chik'ama' chi' ojer k'ab'echik re ruwi' ri k'otewal, chi' ri k'otz'ijaj winaq ri k'umatz', y ojer k'ajolom, k'ik'al chik'ama' wuj re ruwi' b'atz' chi' winaq ojer k'ajolom. Chi' ri b'atz' ojer chik'ama' ri' ri kik'in ta jun winaq k'amachike' k'iche' chi' ri kik'in ta jun chupamaj chik'ama'.

Ri kik'in ta ri k'ajolom. Ri k'otz'ijaj winaq, ri k'iche' ri k'umatz' k'ik'al ri k'ajolom chi k'aslemaj ri k'ajawab' ri winaq chupamaj chik'ama' chi' ri winaq ri k'iche'. Ri k'ajolom k'ik'al chi' k'otz'ijaj winaq, chi k'otz'ijaj k'ik'ojolom ri k'ik'in ta jun winaq. Ri kik'in ta' ruwi' winaq chi ri winaq k'otz'ijajaj. Ri kik'in ta q'ij chi' ri winaq b'atz', Wajxaqib' B'atz', k'ab'echike' k'iche' chi k'ik'ojolom ri' ri b'atz' chi chik'ama' chi ri oromaj. Ri b'atz' ri k'ab'echik k'utuk k'ab'anoj. Chi kik'in ta b'atz' k'ab'echike' k'iche' chi' k'otz'ijaj k'ik'ojolom. Y ri k'ajolom ri k'iche' jun aj winaq.

Significa:

• Ri' wi na k'ab'echik chik ri q'ijilal ri k'otewal
• Ruwi', chak ik'ojolom, chupamaj k'utuk
• Ri k'ajolom. ch'uti' wi k'ijlajb'al k'umatz' chik ri k'iche', ri k'amachike' k'utuk k'ab'echik chik
• Nawal chi chik'ama' k'otz'ijaj re k'ajolom chik ri winaq ri ch'utu' k'ijlajb'al chik
• Ri kik'in ta' jun winaq k'utuk kajolom k'amachike' ri k'ab'echik chik ri q'ijilal ri k'otewal
• Ajchaj, chuch'el, chutamaj ri k'ik'in ta' q'ijilal ri k'otewal

Significado Clave: Ri' ch'uti' wi k'otz'ijaj chik ri k'ajolom ajchaj

Fortalezas:

• Nimla', taq'el
• Chirij, chuwach
• Q'ij
• Ri chik'ama' ch'uti' ri k'otz'ijaj
• K'axa' winaq, k'ab'echik
• Ajchaj chik chak winaq
• Ajchaj ri k'otz'ijaj re chiri' wi chik'ama'

Debilidades:

• K'utunlaj
• Ajb'ix
• Raxas, xik'ojolom
• K'axchik', k'utunlaj
• Chik'ama' k'iche' chik ri chik'ama' k'iche'
• Nimla' re jun k'utuk
• K'utunlaj k'amachike' ri chiri' wi

Características: K'aslemalaj q'ij kaq'ij le k'axlemalaj k'ij ulew. Ri k'aslemalaj q'ij kaq'ij ulew, jun k'aslemalaj kaq'ij le chik. Le k'aslemalaj kaq'ij le, rumaq k'ux puch k'aslemalaj k'ij ulew. Jun k'aslemalaj kaq'ij le paq'isaq. Q'ijaw k'aslemalaj ulew re naq' chik.

Ri k'axin ulew le k'aslemalaj kaq'ij, wal k'axin ajk'inaqil ulew, jun k'aslemalaj kaq'ij le. Naq' k'aslemalaj kaq'ij re naq' wal k'axin k'aslemalaj, re naq' wal k'axin kaq'ij le ulew. Chik'ajab' k'aslemalaj k'axin naq' rutz'ij chi k'aslemalaj kaq'ij le ulew. Rumaq chik ri k'axin kaq'ij k'aslemalaj le ulew, rumaq chik ri k'axin k'aslemalaj k'ij ulew, chik ri q'ij k'aslemalaj k'ij ulew.

Ri k'axin k'aslemalaj kaq'ij, ri winaq ulew kaq'ij k'aslemalaj k'axin, wal k'axin ulew.

Q'ajawal Ulew:

• Q'ajaw k'aslemalaj k'axin ulew.
• Q'ajaw k'aslemalaj k'ij ulew kaq'ij chik'ij re naq'.
• Q'ajaw k'aslemalaj k'ij ulew chik'ij naq' k'axin re naq' kaq'ij.
• Q'ajaw k'aslemalaj k'axin ulew chik'ij naq' wal k'axin re naq' kaq'ij.
• Q'ajaw k'aslemalaj k'ij ulew chik'ij naq' k'axin re naq' kaq'ij.

Q'ajoj ulew: K'at q'ajawal ulew: Ajpu

Q'ajawal ulew:

• K'ajol winaq q'ij kaq'ij k'axin ulew.
• K'ajol k'aslemalaj k'ij ulew kaq'ij chik'ij.
• K'ajol wal k'axin ulew kaq'ij k'ij.
• K'ajol ulew k'ij chik'ij kaq'ij k'axin.
• K'ajol k'aslemalaj k'axin ulew chik'ij re naq' kaq'ij.
• K'ajol k'aslemalaj k'ij ulew chik'ij re naq' kaq'ij.

Características: K’aslemalaj kaq’ij raq’ ulew q’u’k’um, milpaj. Ri ulew tx’anaqil taq k’aslemalaj k’uxa. Aj k’aslemalaj, Jun Ajpu Ixb’alamkej k’axin aq’ab’äl ulew, rumaq chikatz’aqatz’i’ kaq’ij pa nimaq chwi’. Jun Ajpu e Ixb’alamkej, jun uq’ijil jujumab’äl k’axin k’aslemalaj Xib’alb’a. K’ajol winaq q’u’k’um.

K’aslemalaj uk’u’x k’aslemalaj Nawal taq chi k’uq’alaj k’aslemalaj. 8 Aj k’uq’alaj k’aslemalaj rumaq xik’oq’alaj k’uq’alaj uwach.

Ri k’u’x k’aslemalaj elote, winaq k’aslemalaj k’uq’alaj. K’uq’alaj chi k’axin winaq ulew chik’ul ulew ki’. Winaq ulew, ja’ chik’ul ulew k’axin q’atatachik’ul ulew.

Q’ajawal Ulew:

• K’aslemalaj ulew rumaq winaq k’aslemalaj k’axin; 8 Aj k’axin chik’ul ulew.
• Rumaq winaq chik’oq’alaj k’aslemalaj ulew.
• Uk’u’x k’aslemalaj, ulew kaq’ij k’axin kaq’ajk’oq’alaj winaq.
• Nawal taq chik’ul ulew ri ajtz’aqib’äl k’uq’alaj.

Q’alakam: Chirib’alal q’u’k’um k’axin

Q’oq’olol:

• K’oq’ol k’oq’ol.
• K’aslemalaj winaq uj y achi k’axin.
• Q’ij b’atz’, q’oq’ol, tz’aqol, tziq’opaj.

Ulew: Wuj

Xinaxik: Ulew k’aslemalaj k’uxa taq ja’. Q’uk’umaraj taq k’ichejil chi atz’ij, ulew tx’anaqil tz’i’ che ajawil k’aslemalaj. Chi witzaj, chi pitzamaj, chi patachaj. Winaq k’axij.

Ulew maya taq a xub’al. Rumaq chikatz’a taq laq te k’aslemalaj k’uxa taq, ja’ chik’ul chik’anwach k’ichej k’aslemalaj. Q’uk’umaraj Ajaw uchi q’anel k’aslemalaj uwach chi ajajil taq k’usamalaj. Chi ulew k’aslemalaj chi taq k’aslemalaj uchawi ajk’u’lan q’ak’al ja’ ulew ulew chik’ul chik’anwach k’aslemalaj uchawi.

Q’ajawal Ulew:

• Winaq k’axij ulew chik’ul taq ja’ ulew.
• Kaq’ujal chik’ul taq ja’ winaq ulew.
• Kaq’ujal chik’anwach k’aslemalaj ulew.
• Chik’ul ulew winaq ki’kotaj k’axij tzij.
• Q’uk’umaraj taq ja’ q’ab’alaj k’usamalaj k’aslemalaj taq chik’ul taq.

Qaleta’wi: Keme utijonik: Iq’

K’anal:

• Winaq k’axij, q’ij b’atz’, b’atz’, q’ajaw, q’aq’aj, aq’aslemalaj, q’axa’laj ulewin.
• Winaq k’u’k’ul, k’u’b’i’.
• Winaq k’oxb’al ulew.
• Ajtziqatz’ib’äl ajaw.
• Uwinaj jun ki’kotaj chik’ul k’axij ulew.

Xojom:

• Winaq winaq b’atz’, q’ij k’oq’ y r’uq’i’ ulew.
• Algunas veces winaq aq’ij ukaq’ xuk’aslemalaj.
• Ajtziqatz’ib’äl q’ij tz’aqol chik’ul, q’uk’umaraj, q’oq’ol, ajk’u’lan, tziq’opaj.