Nahual, bey xan ku t’aano’ob nagual o nawal (tu náhuatl: nahualli ‘oculto, escondido, disfraz’), tu le kuxtal ku ya’abil mesoamericanas, ku ya’abil jump’éel máak’ o máak’ nojoch le ku ya’abil u k’áat ku ya’abil forma le ba’al. Le t’aan ku t’aano’ob tanto tu jump’éel máak’ ku ya’abil le k’áat como tu ba’al ku ya’abil jump’éel alter ego o ba’al tutelar.
Tu yáantaj ku t’aano’ob yéetel le cosmovisión le máak’ob Mesoamericanos le Nahuales ku ya’abil pixano’ob yéetel yáantajo’ob nojoch ku ya’abil tu yáaxil jump’éel le ba’alilo’ob le yaan yéetel le máak’ob yéetel ba’alo’ob tu ts'ook u kuxtal.
Tu le kuxtal Maya le nahual tu jump’éel máak’ ku ya’abil nojoch importancia. Ku ya’abil jump’éel ba’ax ku yaan u t’aan yéetel ku ts’o’okol ku ya’abil. Ku ya’abil ku ya’abil jump’éel ka’anal yéetel ku ya’abil. Ku ya’abil ku ya’abil ku ya’abil jump’éel u k’iin le ya’abil, le k’iin u ya’abil, le ja’ab, le yáantaj ku ya’abil yéetel le misión ku ya’abil.
Tu le kuxtal maya ku t’aano’ob ku ya’abil jump’éel tu ka’anal yéetel jump’éel ba’al ku yaan ku ku ya’abil, bey jump’éel ángel guardián, ku máako’ob ku ya’abil ku t’aano’ob, ku ya’abil ku ya’abil nojoch yéetel tu pixanil. Ku t’aano’ob xan ku jump’éel máak’ incluso ku ya’abil tu pixan le jump’éel ba’al, yéetel le ba’al ku ya’abil u ya’abil yéetel ku ya’abil ku ya’abil.
U jats'utsilo'ob:
Le náwal le máam u yáax kaajil. Ku representaj k'áajtal le kaaj (chantún, wits, káaltik u lu'um). Tu'ux ku meyaj u sakario'ob ku ts'áaj u jóok'olil.
Significa báalam.
Ku representaj le altár maya (tab'al). Ja’áanil u k'iin tu yáakay xook u k'áajtal ichil le báaxalil (waajil yéetel lu'umil).
Ku ts'áaj u p'óopil yéetel u ya'al jun jach máak súutuk u k'áajtal u k'áaxo'ob. Tu k'iinil janlal ku jala'ats u tax t'aan ku ts'áaji le x'katzin verde, tumen ku representaj le k'áajil máasewáalo'.
Toj óolalil:
K'uchul: Keme Táan u bin: Iq'
Fortalezas:
Debilidades:
U jats'utsilo'ob:
"Ajmaq" u k'áaba' mixba'al ma'ax mix juntéene' tu K’iche’. Le k'iinil baknik ma'ako'ob. Ja'aj u k'iinil tu yáajal k'áat chi'ibal u jóok'olol máako'ob.
Ja'aj u k'iinil tu yáal ajawil le pixano'ob máak tso'ok u béeyal.
U k'iinil u pixano'ob ku sáansamal k'uchul k baket óol. Tu k'iinil jump'éel k'ax óol máan u maaya'al ku uts k suku'unil, bey xan ku tsola'al k'áax le kuxtalil baket.
Ba'ax ku ts'íib:
Máanil t'aan: Toj óolal yéetel status.
Fortalezas:
Debilidades:
U jats'utsilo'ob:
U nojoch na'at yéetel u na'atsil. Nawal u ts'íib, na'at. Jats'uts u k'a'ansaj máats'il t'aan.
Yaan u na'atsil t'aan k inwóol tu Ts'aajol yéetel Bó'ots'.
Beyxʼe, ja'aj unoob le “cargadores del tiempo”.
Jump'éel k'iin jach uts tu dáal gracia yéetel k'áat chi' u yo'osal na'atsil. Máak tu ja' kex No'j ku síijil ba'ala' yéetel na'at (bey tsel ka síijil). Tu Maya u na'atsil máan nakaj. Túumbenil na'at k uno'oba' ku bisik u tsol.
Toj óolal:
K'uchul: Toj Táan u bin: Kan
Fortalezas:
Debilidades:
U jats'utsilo'ob:
Significa tu'ulil yéetel obsidiana. U símbolo ti' tuunil. Ku jach máak u ts'ak ichil Maya.
U p'áatal le rayos yéetel u t'óh. Máak meyaj tu k'iinil Tijax puede ser nojoch ajts'aak.
Ba'ax ma' uts: le k'iin ku jats' oksaj k'áaxal. Ajq'ijobo'ob tu ya'al u k'iin “ku jantaj”. Para evitar ba'ax ma' uts, ku jolóʼob u ofrenda yéetel ku k'áat u beyo aj Ajq'ij.
U k'iin ku jach k'áajal tu ya'al baketel k'áat. Ku jach k'áajal u k'uchulil. Máak nacido tu k'iin siliy kaj to'on ku t'aata'amix tu óol mix k'áansaj.
K'uchul: Tz'i Táan u bin: Keme
Fortalezas:
Debilidades:
U jats'utsilo'ob:
Nawal in xch'úupal (partera). Ja'aj u k'iinil le bacab’ t’aan: Pisom Q’aq’al. Ku t’an u ya’.
Dualidad le k'a'ak' ichil Maya. K'iinil x-ko'olelo'ob, familia yéetel kajil.
Ku k'al tech k'áat áanalte' jump'éel k'uxtalil ja’.
Ku ts'aaj u síijil yéetel u t'aan a ajq'ijobo'ob. Ku janal u k'áat u ts'íibo'ob ts'aak. Ku jóok'ol ti' Máasewal Kaab yéetel le che'oba', ku ts'íib u yóoltik aj ts'aak pak'al. Ku bejo'l tu familia. U k'iin le xch'úupal tu báak’ yéetel in mejen k'áajal súut.
Toj óolal:
K'uchul: B'atz' Táan u bin: Kej
Fortalezas:
Debilidades:
U jats'utsilo'ob:
Le sáastal yéetel representación le K'inich Ajaw. Significa aj tóohil, aj jant'aj.
K'iinil u sásik le ba'ax k'axan. Ku representaj le najilil Jun Ajpu yéetel Ixbalamke.
K'iinil nojoch Ajawil, le Táata Kaab, ch'ok sáastalil k'aax. Ku ts'áaj sáastal yéetel ch'áanal ba'ax yéetel máasewalil.
Ku tuukul le sáastal, ja'aj u jaasik k'uxtal. Yaan u p'aaxil tu yaanil k'inx.
Toj óolal:
K'uchul: E Táan u bin: Q'anil
Fortalezas:
Debilidades:
U jats'utsilo'ob:
Símbolo le púuts' ka k'uch (imox). “Imox” u k'aba' to'onil ba'ax ts'íib'.
Tu mayoría, u k'iinil jach kaxan. Ja'aj u nawal le ya’.
Ku yilik jump'éel imbalance emocional. Meyaj k'iinil pa tza'ak óol.
Significa locura yėetel ne'neel. U k'iin tu k'a'at chi' ja'. K'iinil ku k'a'at chi' ba'ax ya' jats'uts.
U k'iinil ba'ax t’aaj óol. Ma' wáaj uts jump'éel nojoch ts'aik tsol.
Toj óolal:
K'uchul: Aj Táan u bin: Toj
Fortalezas:
Debilidades:
U jats'utsilo'ob:
U ya’ yéetel u k'áajtal. Nawal u ja’. K'iinil K’u’x Kaab yéetel K’u’x Kaj. Ku páatal le ik’ yéetel u puksi'ik'al.
Tu k'iin ku k'a'at chi ja’ jats'uts u k'áajal le maako'ob.
Significa ik’ yéetel sáastal kuxtal. Nawal Jun Raqan (Huracán) tu tornado. Bey xan cargador túumbenil. Ku representaj u jíik’ le wíinkil. Le sáastal jump'éel suuk'ulil ku p'áatal.
In palal tu k'iin Iq’ ku meyaj ba'ax tsol máax uts. Bey le ik’ ku xkup’éel ba’ax.
Toj óolal:
K'uchul: I'x Táan u bin: Tz'i'
Fortalezas:
Debilidades:
Tsʼáaniloʼob:
U náajil kʼàabʼ yéetel u jaʼatsʼlal kʼíin. Representa le lúum, le túukʼuloʼ yéetel le cheʼil. Joʼokol u kʼáakʼ tu chʼóchʼoʼ kʼíin; tsʼíib le “Aqʼabʼal” kuʼuchul ichil le maayaʼiloʼob bey juntúul luʼumtsʼíib.
Táan u túukʼulil u beel u kʼáanat u yóokʼol kaabʼ. Mixbaʼal ku jantaj u tsʼíib le lúum tuʼux se keʼeloʼob hopel kʼíin. Le kʼáan yéetel le chʼíinbal ku kʼáat chiʼobaʼ Ajaw kʼu yóokʼol kʼiinil kaʼanalil tiʼ jumpʼéel jaʼatsʼilil.
Takpʼakalilililil:
Jóokʼol: Keme Ichil: Iqʼ
Chʼaikʼiloʼob:
Tsʼáaniloʼob:
“Kʼàat” tu maayaʼ tʼàan túunil “kʼat” – lúub yéetel metsah. U síimboloʼ tiʼ kʼáakʼ yéetel u paach. Ichil le kʼaʼabal maaya’ ku jantaj bey jaatsʼil–antʼil máaxoʼob yéetel u beel ku kaanantik baʼax kʼat yéetel tsʼil.
Le metsahil ku helmaj kʼáancheʼ, ku kachʼansik jóokʼol kʼaʼanal yéetel u jaʼatsʼilil tsʼíib. Baʼaleʼ mix uts yáanal u baah; maʼ inwáantaj u kʼáanalil a visitaj Ajqʼij tu letiʼ kʼiʼin tak pʼéel kʼiʼinil. Lay u beel k mix k-on a kʼat u puksiʼikʼal baʼax.
Takpʼakalil:
Jóokʼol: Ajmaq Ichil: E
Chʼaikʼiloʼob:
Kʼulil:
Tsʼáaniloʼob:
“Kan” taan u tʼaanil nojoch núuk; le Kʼukʼumáats’ – le Serpiente Emplumada. U jóokʼolil jun kʼáakʼil tiʼ tukʼul yéetel kʼáajalil. Síimboloʼil justicia yéetel equilibrio. Pa le kʼiʼin mix jach píib u beel; jach kaxan u yiichnan najil kaxan óol.
Maan uts ken kaʼansik in wóol mix bʼáaxten; baʼaleʼ le najil justíciaʼ ku tsʼook u kaxan tu keʼel taanchaj yéetel tu tsʼíib yilaʼetal.
Takpʼakalil:
Jóokʼol: Noʼj Ichil: Aj
Chʼaikʼiloʼob:
Kʼulil:
Tsʼáaniloʼob:
Síimboloʼil kíimak. U toholilil jatsʼuts jumpʼéel púutsʼil: chukulil túumben yéetel jaatsʼilil. Mentaj “Chʼujuk”, kʼuxaj le nojoch bʼuʼuk' tecolote. U beelil tsʼíib u kiʼimak ku kʼukʼul teʼ u tziitʼilil ichil le tʼzik.
Le kʼuux tuukun u baah máaxoʼob ku kíimen bejlaʼeʼ. U jatsʼutsilil u kaajal ku sáastik óol máaxoʼob; ka ichʼ mak jumpʼéel káajal. Ku tʼaanaj ichil wóolilil le nojoch nojoch winikoʼob; yaantal u nikteʼaj ku tsʼíibtik tiʼ chʼujuk siʼipil.
Takpʼakalil:
Jóokʼol: Tijax Ichil: Iʼx
Chʼaikʼiloʼob:
Kʼulil:
Tsʼáaniloʼob:
“Kej” u nawal le nuxiʼ, síimboloʼil chan píʼisiin chʼabʼal – le kajtalil kʼéetel le kajaʼanal. Máaxoʼob kúuchilil le kʼiʼin jach kʼáankun; siʼijil u puksiʼikʼalil tu meyaj. Jach sáamalilil kʼáanal u kʼáajtal, mix kʼíin xakáaj.
Le keej’ob ku sìisaj le kóokay: le kan tuunich, cheʼ, ja yéetel lúum le cuatro báalamilil joʼojol. Táan u xikin yéetel u kúuchilil.
Máaxoʼob tu kʼiʼin “Kej” ku kʼáat bejlaʼeʼ kʼáanalilil, juntúul kʼáancheʼlen máan u tsol – baʼax máax káajkunsaj baʼax yáanal. Icham yáantik u ajmejen tsʼíib.
Takpʼakalil:
Tsol maaya: Chʼaik kʼeʼex – le kúuchilil jóokʼol.
Chʼaikʼiloʼob:
Kʼulil:
Tsʼáaniloʼob:
Leloʼ u nawalilil kʼan, u síimboloʼil semilla yéetel k’ajóoltaʼal. Iikʼ tu yóokʼol le náajtal kʼaanal kaʼaj tushkaʼal le cuatro báalamilil kʼan, sak, boox yéetel chak ixiʼim. Ichil le bejlaʼeʼ píib kʼáat u jáatsʼ u meyaj – ja le qʼanil ku jantaj juntúul naj máakoʼ.
Takpʼakalil:
Kʼíinil: Fecundación yéetel Germinación
Chʼaikʼiloʼob:
Kʼulil:
Tsʼáaniloʼob:
Le máakoʼob antiguamente tu tʼàan kʼicheʼ tʼaan “Tepescuintle”. Tu maayaʼ yucateco u kʼáabaʼ “Péekʼ”. U guardiánililil u jaʼatsʼilil kʼaax yéetel ixiʼim ka Ixmukane’ tu ts’íib. Síimboloʼil le ley, fidelidad yéetel autoridad.
Ku túukultik u beelilil meyaj u tʼaʼanilil le máakoʼob. Maan uts ku kʼaʼankuntik e jach chaambalil suud; tóop ku tsel u tsʼíib le distaancia tʼaanoʼob.
Takpʼakalil:
Jóokʼol: Iqʼ Ichil: Tijax
Chʼaikʼiloʼob:
Kʼulil:
Tsʼáaniloʼob:
“B’atzʼ” u nawalilil wáay kʼuchil, ku representik le hiloʼil kʼáanil tiʼ u beelil kʼáajal. Kuyuch le historia cuando se tuʼux wéet, bey jun hilo kʼuch tu ja'atsʼ. Taaʼalilil le waktik u lúum.
Pa le nuptialililil, le kʼiʼin B’atz’ kʼuchulilil kajpʼeekʼ ka le ich kool Ajtzʼiib – le máax ku náajtajoʼob u tumen tiʼ Maayaʼ tsol. Kʼuchililil 8 B’atzʼ kʼuch u náaj pʼúuts'il, yéetel 40 kʼiin despues u meyaj.
Takpʼakalil:
Jóokʼol: Representación yéetel talento artístico
Chʼaikʼiloʼob:
Kʼulil:
Tsʼáaniloʼob:
“E” síimboloʼil beel yéetel destino. Max ku naʼatik u beel tiʼ máaxoʼob; guardiánil óoltaj u xíimbal. Kuxtalilil, trabajo yéetel puksiʼikʼal ku jach saʼasik tiʼ letiʼ.
Toj kʼáat saʼasik u beelilil jun máax, tu xikin ka maʼ tu kʼajóolt a kaʼajal. Le nawal ku páajtalik taʼan tu xikin yaantal a yil ajkʼab sáamal.
Takpʼakalil:
Jóokʼol: Kʼat Ichil: Ajpu
Chʼaikʼiloʼob:
Kʼulil:
Tsʼáaniloʼob:
Aj síimboloʼil nohoch kool kʼaax – u jeʼelilil ixiʼim. Xook u tsʼíibnikaʼaj Jun Ajpu yéetel Ixbalamkeʼ tu jaatsʼililil kajaay Ixmukaneʼ. Bey juntúul tsíiminilil kʼíin – triúnfoʼil máaxoʼob kontra u kʼaaxilil.
8 Aj u kʼíin tu juntalilil u destinoʼ. Ku siʼijil tu kʼíinil u páajtalilil máaxoʼob ku yhdziltik bejlaeʼ.
Ku representik le kʼaaxal ixiʼim – u chʼíinbaliloʼob. U kʼíin táan wíilkajal u tsʼáajililoʼob paalaloʼob; juntúul jaatsʼililil kʼáat kʼáat u káas tiʼ u jelajkʼab.
Takpʼakalil:
Jóokʼol: Integridadil kuváaj
Chʼaikʼiloʼob:
Kʼulil:
Tsʼáaniloʼob:
Ix u síimboloʼil kaambalil káak yéetel Túumben kiinil Ku. Representa le túumben kaaj chul bejlaʼeʼ tiʼ ich kooliloob, juyúuloob yéetel kabáaloob. Síimboloʼil báalam.
Representa le altár maaya – le tabʼal. Kʼuch kʼíin sáastaj kʼáat u kʼáatchilil kuxtal wáayiloʼob tu lúum, tanto domésticoʼob bey silvestreʼob. Kʼáat Ajaw jumpʼéel nichpabal yaʼax kúuchil u meyajiloʼob. Tiaʼal u kʼíin ku sáansamal u taal u jáalilil yaʼax velas.
Takpʼakalil:
Jóokʼol: Keme Ichil: Iqʼ
Chʼaikʼiloʼob:
Kʼulil:
Tsʼáaniloʼob:
Leloʼ u síimboloʼil kaambalil yéetel yaantal luʼum kaambal. Representa le tuʼux oʼokolil kajaay; altaroʼob maaya’ túumben jaatsʼil. U juyú, u witz yéetel u joʼop. Síimboloʼil báalam, baax tʼaʼan “Iʼx”.
Kʼuch kʼíin, kʼáat u kuxtal wáayiloʼob. Ajaw kʼáat nichpabalil ich ixiʼim, pakʼaloʼob, yaʼax velas – yaantal u puksiʼikʼalilil túumben luum. Kʼáat bʼuutsʼ puksiʼikʼalil máaxoʼob.
Takpʼakalil:
Jóokʼol: Keme Ichil: Iqʼ
Chʼaikʼiloʼob:
Kʼulil: